Το Περιβαλλοντικό Αποτύπωμα των Ανεμογεννητριών: Από τη Γέννησή τους έως την Τοποθέτηση σε Δάση Ελάτης

 

Από την σύνταξη

Οι ανεμογεννήτριες αποτελούν ένα από τα βασικά σύμβολα της ενεργειακής μετάβασης προς καθαρότερες μορφές ενέργειας. Ωστόσο, το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα δεν αρχίζει τη στιγμή που περιστρέφονται τα πτερύγιά τους. Ξεκινά πολύ νωρίτερα—από την εξόρυξη των πρώτων υλών—και συνεχίζεται με τη μεταφορά, την εγκατάσταση και τη μακροχρόνια λειτουργία τους. Όταν μάλιστα τοποθετούνται σε ορεινά οικοσυστήματα πυκνής βλάστησης, όπως δάση ελάτης, οι επιπτώσεις διαφοροποιούνται σημαντικά.

Ο Πολιτισμόχωρος παρουσιάζει μια συνολική, δημοσιογραφική ανάλυση των σταδίων αυτών, βασισμένη σε διεθνείς πηγές, επιστημονικές μελέτες και εκθέσεις.

1. Το περιβαλλοντικό αποτύπωμα από την κατασκευή

α) Εξόρυξη και παραγωγή πρώτων υλών

Η κατασκευή μιας ανεμογεννήτριας απαιτεί μεγάλες ποσότητες πρώτων υλών:

·         χάλυβα,

·         αλουμίνιο,

·         χαλκό,

·         σπάνιες γαίες (π.χ. νεοδύμιο για μαγνήτες),

·         ίνες υάλου ή άνθρακα για τα πτερύγια.

Η εξόρυξη:

·         καταναλώνει σημαντική ενέργεια,

·         δημιουργεί τοπική ρύπανση (εκπομπές σκόνης, υγρά απόβλητα εξόρυξης),

·         έχει υψηλό αποτύπωμα CO₂ λόγω χρήσης ορυκτών καυσίμων στα ορυχεία και στις μονάδες κατεργασίας.

Σύμφωνα με το International Energy Agency (IEA), το 70% των συνολικών εκπομπών μιας ανεμογεννήτριας παράγεται πριν εγκατασταθεί, στη φάση παραγωγής και μεταφοράς υλικών.

 Υλικά που απαιτούνται

·         300–500 τόνοι χάλυβα

·         2–4 τόνοι χαλκού

·         Σπάνιες γαίες (νεοδύμιο, πρασεοδύμιο) για τους μόνιμους μαγνήτες

Αποτύπωμα CO₂ από κατασκευή

Κατά μέσο όρο:

 ≈ 550–700 τόνους CO₂ ανά ανεμογεννήτρια 3–4 MW

Αυτό είναι το μεγαλύτερο τμήμα του συνολικού αποτυπώματος.

Όπως διαπιστώνουμε η κατασκευή της και μόνο επιβαρύνει το κλίμα με 550–700 τόνους CO₂. Πρόκειται για εκπομπές που προέρχονται από βιομηχανίες με υψηλή ενεργειακή κατανάλωση — μια «αντίφαση» που συχνά περνά απαρατήρητη όταν συζητάμε για πράσινη ενέργεια.

 

2. Μεταφορά και εγκατάσταση: “Κρυφές” επιβαρύνσεις

Η μεταφορά και εγκατάσταση προσθέτουν ακόμη 100–240 τόνους CO₂, ανάλογα με την απόσταση και τη δυσκολία του εδάφους.

Οι ανεμογεννήτριες μεταφέρονται σε τμήματα που φτάνουν έως και 70 μέτρα μήκος. Για να μετακινηθούν:

·         χρησιμοποιούνται βαρέα οχήματα και ειδικές νταλίκες,

·         απαιτούνται δρόμοι μεγάλης αντοχής και συχνά διαπλατύνσεις υφιστάμενων ορεινών δρόμων,

·         πραγματοποιούνται εκσκαφές που αλλάζουν το μικροανάγλυφο της περιοχής.

Η ίδια η βάση της ανεμογεννήτριας χρειάζεται:

·         1.000–1.500 τόνους σκυροδέματος,

·         βαριά μηχανήματα για εκσκαφή και κατασκευή.

Η διαδικασία αυτή δημιουργεί νέες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και επιφέρει τοπική οικολογική διαταραχή.

3. Το αποτύπωμα λειτουργίας και συντήρησης

Κατά τη λειτουργία τους οι ανεμογεννήτριες:

·         δεν παράγουν άμεσες εκπομπές CO₂,

·         μειώνουν σημαντικά την εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα,

·         έχουν χαμηλό λειτουργικό κόστος.

Το περιβαλλοντικό κόστος σε αυτή τη φάση σχετίζεται κυρίως με:

·         τη συντήρηση (μετακινήσεις συνεργείων),

·         τη λίπανση και τα αναλώσιμα,

·         τις πιθανές επιπτώσεις στην ορνιθοπανίδα (συγκρούσεις σε ευαίσθητες ζώνες μετακίνησης).

 

4. Τι αλλάζει όταν οι ανεμογεννήτριες μπαίνουν σε βουνά με έλατα

Δημιουργούνται  οικολογικές συνέπειες: πέρα από τον αριθμό των τόνων CO₂

Η εκρίζωση δέντρων οδηγεί σε απελευθέρωση 300–400 τόνων CO₂ επιπλέον ανά ανεμογεννήτρια (ως ισοδύναμο χαμένης δέσμευσης άνθρακα).

Σε αυτό προστίθενται 30–80 τόνοι CO₂ από την αυξημένη χρήση μηχανημάτων και μεταφορών λόγω της δύσβατης περιοχής.

Εκεί που η φύση λειτουργεί αθόρυβα, η κατασκευή ενός αιολικού πάρκου επιβάλλει έναν τεχνητό ρυθμό.

Κατά τη διάρκεια των 20–25 ετών λειτουργίας, οι εκπομπές είναι ελάχιστες. Αντίθετα, οι επιπτώσεις εκτοξεύονται όταν η εγκατάσταση γίνεται σε ορεινές δασικές εκτάσεις — ιδιαίτερα σε ελατοδάση, ένα από τα πιο ευαίσθητα οικοσυστήματα της χώρας.

 Η τοποθέτηση ανεμογεννητριών σε τέτοιες περιοχές συνοδεύεται από συνέπειες που δύσκολα «αντισταθμίζονται»:

Έχει ξεχωριστές περιβαλλοντικές συνέπειες, συχνά σοβαρότερες από αυτές σε πεδινές ή ήδη υποβαθμισμένες περιοχές.

Η καταστροφή ώριμων ελατοδασών συνεπάγεται:

• αυξημένη διάβρωση εδαφών,
• μεταβολή της υδρολογικής ισορροπίας,
• κατακερματισμό ενδιαιτημάτων άγριας ζωής,

• απώλεια βιοποικιλότητας,
• αλλαγή του μικροκλίματος της περιοχής.

• αποσταθεροποίηση πρανών,
• μεγαλύτερο κίνδυνο κατολισθήσεων

α) Αποψίλωση και αλλοίωση τοπίου

Έχουμε απώλεια δασικής κάλυψης

Για κάθε ανεμογεννήτρια απαιτείται αποψίλωση 5–7 στρεμμάτων για την πλατεία της βάσης και τον χώρο συναρμολόγησης.

Επίσης η κατασκευή δρόμων πρόσβασης προκαλεί:

·         κοπή δέντρων,

·         διάσπαση της συνέχειας του δάσους,

·         μείωση της σκίασης και αύξηση της διάβρωσης.

Οι δρόμοι πρόσβασης σε ορεινά εδάφη, συχνά μήκους 5–10 χιλιομέτρων ανά πάρκο, καταλαμβάνουν 15–25 στρέμματα ανά χιλιόμετρο

 Σε ένα τυπικό αιολικό πάρκο 10 ανεμογεννητριών, η συνολική απώλεια μπορεί να φτάσει τα 150–300 στρέμματα ελάτης.

Και η ελάτη δεν επιστρέφει εύκολα: η φυσική αναγέννηση μπορεί να απαιτήσει 30 χρόνια ή και περισσότερο.

Τα ελατοδάση της χώρας —αληθινά νησιά ψυχρού μικροκλίματος— είναι εξαιρετικά ευαίσθητα οικοσυστήματα. Η ανάπτυξή τους είναι αργή, η ισορροπία τους λεπτή, η βιοποικιλότητά τους ξεχωριστή.

Σε δάση ελάτης, η έλλειψη αντοχής των ριζών στο άνοιγμα του εδάφους οδηγεί σε:

·         αποσταθεροποίηση πρανών,

·         μεγαλύτερο κίνδυνο κατολισθήσεων.

β) Επίδραση στη βιοποικιλότητα

Τα δάση ελάτης φιλοξενούν:

·         σπάνια αρπακτικά (όπως χρυσαετούς),

·         είδη μαστοφόρων που επηρεάζονται από τον θόρυβο και την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Η παρουσία ανεμογεννητριών:

·         αυξάνει τον κίνδυνο πρόσκρουσης πουλιών,

·         τροποποιεί μεταναστευτικές διαδρομές,

·         μειώνει διαθέσιμους βιότοπους λόγω διάνοιξης δρόμων.

Επίσης θα πρέπει να υπολογίσουμε και την κλιματική  επιβάρυνση από την υλοτομία , η οποία θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε τέτοιες περιβαλλοντικές παρεμβάσεις.

Επιπλέον εκπομπές έργων ορεινού τύπου: η δυσκολία πρόσβασης προσθέτει ακόμα 30–80 τόνους CO₂.

γ) Υδρολογικές επιπτώσεις

Η αποψίλωση και οι εκσκαφές επηρεάζουν:

·         τη συγκράτηση νερού στο έδαφος,

·         την εμφάνιση πλημμυρικών φαινομένων σε χαμηλότερες περιοχές,

·         την απώλεια οργανικής ύλης που χρειάζονται τα ελατοδάση για να αναπαραχθούν.

5. Ο συνολικός υπολογισμός του αποτυπώματος

Σύμφωνα με μελέτες του European Environment Agency (EEA), μια μέση ανεμογεννήτρια:

·         “ξεπληρώνει” τις εκπομπές που παράχθηκαν για την κατασκευή της μέσα σε 6–12 μήνες λειτουργίας,

·         έχει διάρκεια ζωής περίπου 20–25 χρόνια.

Ωστόσο, όταν εγκαθίστανται σε δάση ελάτης:

·         οι εκπομπές αυξάνονται λόγω των εργασιών διάνοιξης,

·         η απώλεια βιομάζας και δασικής αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα πρέπει να αφαιρείται από το ενεργειακό κέρδος,

·         ο χρόνος “αντισταθμιστικής απόδοσης” μπορεί να αυξηθεί κατά έως και 40–60%, σύμφωνα με μελέτες πανεπιστημίων της Σκανδιναβίας σε κωνοφόρα δάση.

Με απλά λόγια: οι ανεμογεννήτριες είναι μια καθαρή τεχνολογία, αλλά όχι απαλλαγμένη από σημαντικές επιβαρύνσεις — ειδικά όταν εισβάλλει σε παρθένα ορεινά οικοσυστήματα.

Το τελικό ισοζύγιο: Έως 1.500 τόνοι CO₂ σε όλο τον κύκλο ζωής

Αν συγκεντρώσουμε τα παραπάνω:

• Κατασκευή, μεταφορά, εγκατάσταση: 700–1050 τόνοι CO₂
• Απώλεια δασικής βιομάζας: 300–400 τόνοι CO₂
• Επιπλέον έργα λόγω ορεινής δυσκολίας: 30–80 τόνοι CO₂

Το συνολικό αποτύπωμα μιας ανεμογεννήτριας σε ελατοδάσος διαμορφώνεται σε:

≈ 1050–1500 τόνους CO₂ σε όλη τη διάρκεια ζωής της

Πρόκειται για αποτύπωμα έως και 50% υψηλότερο σε σχέση με την εγκατάσταση σε πεδιάδες ή παράκτιες ζώνες.

Θα πρέπει στα παραπάνω να λάβουμε υπόψη και την αποκατάσταση αλλά και την ανακύκλωση τέτοιων εγκαταστάσεων.

 

6. Το ζητούμενο: ισορροπία μεταξύ πράσινης ενέργειας και οικοσυστημάτων

Η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να επιτευχθεί με κόστος την απώλεια μοναδικών οικοσυστημάτων. Οι ευρωπαϊκές και διεθνείς κατευθύνσεις σήμερα ζητούν:

·         αξιολόγηση εναλλακτικών θέσεων εγκατάστασης,

·         ενίσχυση θαλάσσιων αιολικών,

·         αποφυγή αιολικών πάρκων σε περιοχές Natura, κορυφογραμμές και δάση υψηλής βιοποικιλότητας,

·         εκτενείς Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων πριν από κάθε έργο.

Η ανάπτυξη αιολικών πρέπει να συνεχιστεί, αλλά με σεβασμό στην ισορροπία φύσης και ενέργειας — μια ισορροπία που αποτελεί τον πυρήνα κάθε σύγχρονης οικολογικής πολιτικής.

7. Η μεγάλη εικόνα: πράσινη ενέργεια ή πράσινη απώλεια;

Η αιολική ενέργεια είναι απαραίτητη για την απανθρακοποίηση. Όμως η βιωσιμότητα δεν είναι μόνο θέμα εκπομπών CO₂· είναι και θέμα χώρου, οικοσυστημάτων και πολιτιστικής σχέσης με το τοπίο.

Στα ελατοδάση, το περιβαλλοντικό όφελος της ανεμογεννήτριας δεν είναι αυτονόητο. Χρειάζεται διάλογος, τεκμηρίωση, νέοι κανόνες χωροθέτησης και μια συλλογική ικανότητα να βλέπουμε τη φύση όχι ως άδειο χαρτί, αλλά ως πολιτισμικό κεφάλαιο.

Στον Πολιτισμόχωρο πιστεύουμε ότι η τεχνολογική εξέλιξη έχει νόημα μόνο όταν συμφιλιώνεται με το φυσικό και πολιτισμικό μας περιβάλλον. Τα βουνά και τα δάση της χώρας δεν είναι απλώς τόποι εγκατάστασης — είναι μέρος της ταυτότητάς μας.

 

---

Βιβλιογραφία – Πηγές

·         International Energy Agency (IEA). Renewables 2023 Global Status Report.

·         European Environment Agency (EEA). Life Cycle Assessment of Wind Turbines.

·         IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change). Sixth Assessment Report – Mitigation.

·         World Resources Institute (WRI). Wind Energy and Forest Ecosystems.

·         European Commission. Guidelines for Wind Energy Development and Natura 2000 Sites.

·         National Renewable Energy Laboratory (NREL). Wind Turbine Life Cycle Assessment.

·         Lawrence Berkeley National Laboratory (LBNL). Environmental Impacts of Wind Power Projects.