Ελευθερία και αναγκαιότητα στην ανθρώπινη ύπαρξη: Η αιτιότητα, η προσωπική ευθύνη και η δυνατότητα ψυχολογικής αλλαγής στη σκέψη του Allen Wheelis
Περίληψη
Η σχέση ανάμεσα στην ελευθερία και την αναγκαιότητα αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη προβλήματα της φιλοσοφίας και της ψυχολογίας. Ο άνθρωπος διαμορφώνεται από τη βιολογική του υπόσταση, τις πρώιμες εμπειρίες, τις οικογενειακές σχέσεις, τις κοινωνικές συνθήκες και τις επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές του. Παράλληλα, διαθέτει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, τη δυνατότητα να αναστοχάζεται πάνω στους παράγοντες που τον διαμόρφωσαν και να μεταβάλλει την πορεία της ζωής του. Στο βιβλίο How People Change (1973), ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Allen Wheelis διερευνά αυτή τη φαινομενική αντίφαση, εστιάζοντας στη σχέση ανάμεσα στον αιτιώδη καθορισμό της ανθρώπινης συμπεριφοράς και στη δυνατότητα συνειδητής επιλογής. Η ελευθερία δεν νοείται ως απεριόριστη ανεξαρτησία από κάθε περιορισμό, αλλά ως επίγνωση των εναλλακτικών δυνατοτήτων και της δυνατότητας επιλογής μεταξύ τους. Αντίστοιχα, η αναγκαιότητα δεν αφορά μόνο τους αντικειμενικούς περιορισμούς της πραγματικότητας, αλλά μπορεί να περιλαμβάνει και εσωτερικές ψυχολογικές δεσμεύσεις που βιώνονται ως αναπόφευκτες. Η διερεύνηση των αιτιών που διαμόρφωσαν ένα συγκεκριμένο μοτίβο συμπεριφοράς μπορεί, κατά τον Wheelis, να αποτελέσει προϋπόθεση για την υπέρβασή του. Το παρόν άρθρο αναλύει τις βασικές διαστάσεις αυτής της προβληματικής, εξετάζει τη σχέση ελευθερίας, ευθύνης και προσωπικής ιστορίας και αναδεικνύει τον ρόλο της επίγνωσης, της βούλησης και της πράξης στη διαδικασία της ανθρώπινης αλλαγής.
Λέξεις-κλειδιά: ελευθερία, αναγκαιότητα, αιτιότητα, προσωπική ευθύνη, ψυχολογική αλλαγή, αυτογνωσία, ανθρώπινη συμπεριφορά, αυτοδιαμόρφωση.
1. Εισαγωγή
Η ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί να εξεταστεί από δύο φαινομενικά αντίθετες οπτικές. Σύμφωνα με την πρώτη, οι πράξεις, οι αντιδράσεις και οι επιλογές του ατόμου διαμορφώνονται από αιτίες που προϋπάρχουν της συνειδητής απόφασής του. Σύμφωνα με τη δεύτερη, ο άνθρωπος είναι ικανός να αξιολογεί την κατάστασή του, να εξετάζει εναλλακτικές δυνατότητες και να ενεργεί με τρόπο που μεταβάλλει την πορεία του.
Η πρώτη οπτική υπογραμμίζει τον ρόλο της αιτιότητας, ενώ η δεύτερη αναδεικνύει την ελευθερία και την προσωπική ευθύνη. Η δυσκολία προκύπτει όταν επιχειρείται να θεωρηθεί η μία οπτική απολύτως ασύμβατη με την άλλη. Αν κάθε ανθρώπινη συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα προηγούμενων αιτιών, τότε σε ποιον βαθμό μπορεί να υποστηριχθεί ότι το άτομο έχει τη δυνατότητα να επιλέξει διαφορετικά; Αν, αντίθετα, θεωρηθεί ότι ο άνθρωπος είναι απολύτως ελεύθερος, πώς μπορούν να εξηγηθούν οι επίμονες συμπεριφορές, οι επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις και οι περιορισμοί που συχνά δυσκολεύεται να υπερβεί;
Ο Allen Wheelis προσεγγίζει το ζήτημα μέσα από τη διερεύνηση των όρων υπό τους οποίους οι άνθρωποι αλλάζουν. Το ενδιαφέρον του δεν περιορίζεται στη θεωρητική αντιπαράθεση ανάμεσα στην ελευθερία και στον καθορισμό. Εστιάζει, κυρίως, στο πώς η κατανόηση της προσωπικής ιστορίας και των αιτιών που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία νέων δυνατοτήτων δράσης.
Η βασική προβληματική του έργου How People Change είναι ότι η αναγνώριση των αιτίων που επηρεάζουν τον άνθρωπο δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην την αδυναμία αλλαγής του. Αντιθέτως, η αναγνώριση αυτών των αιτίων μπορεί να αποτελέσει προϋπόθεση για την ουσιαστικότερη κατανόηση και μεταβολή της συμπεριφοράς του (Wheelis, 1973).
2. Η έννοια της ελευθερίας
Στη σκέψη του Wheelis, η ελευθερία συνδέεται ουσιαστικά με την επίγνωση των διαθέσιμων εναλλακτικών δυνατοτήτων και της ικανότητας επιλογής μεταξύ τους. Δεν αρκεί να υπάρχουν αντικειμενικά διαφορετικές δυνατότητες. Χρειάζεται το άτομο να τις αναγνωρίζει ως τέτοιες και να αντιλαμβάνεται ότι μπορεί να ενεργήσει με διαφορετικούς τρόπους.
Η διάκριση αυτή είναι σημαντική, επειδή η ύπαρξη εναλλακτικών επιλογών δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι το άτομο τις αντιλαμβάνεται. Ένας άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται σε μια κατάσταση στην οποία υπάρχουν περισσότερες από μία πιθανές αντιδράσεις, αλλά να βιώνει μόνο μία ως εφικτή ή επιτρεπτή.
Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος που διαφωνεί με τον προϊστάμενό του μπορεί να θεωρεί ότι διαθέτει μόνο δύο επιλογές: να υποχωρήσει πλήρως ή να αντιδράσει επιθετικά. Η αντίληψη αυτή περιορίζει το πεδίο δράσης του. Εάν, ωστόσο, αναγνωρίσει ότι μπορεί να εκφράσει τη διαφωνία του με επιχειρήματα, να ζητήσει διευκρινίσεις, να προτείνει μια εναλλακτική λύση ή να επανέλθει στη συζήτηση σε καταλληλότερο χρόνο, το πεδίο των αντιληπτών επιλογών διευρύνεται.
Η εξωτερική κατάσταση δεν έχει κατ’ ανάγκην αλλάξει. Έχει μεταβληθεί, όμως, ο τρόπος με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τις δυνατότητές του.
Η ελευθερία, επομένως, δεν ταυτίζεται με την παντοδυναμία ούτε προϋποθέτει την απουσία περιορισμών. Συνδέεται με την ικανότητα αναγνώρισης των πραγματικών περιθωρίων δράσης και με τη δυνατότητα συνειδητής επιλογής μέσα σε αυτά.
Ο Wheelis επισημαίνει, επίσης, ότι η ελευθερία δεν είναι μια ιδιότητα που αποκτάται οριστικά και διατηρείται ανεξάρτητα από τις συνθήκες. Οι εναλλακτικές δυνατότητες μπορεί να παραμένουν αθέατες, οι συνέπειες των επιλογών να μην προβλέπονται επαρκώς και η επίγνωση του ατόμου για την προσωπική του πορεία να είναι περιορισμένη. Κατά συνέπεια, η ελευθερία μπορεί να διευρύνεται ή να περιορίζεται ανάλογα με την επίγνωση, τις συνθήκες και τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιμετωπίζει τις εσωτερικές του συγκρούσεις (Wheelis, 1973).
3. Η έννοια της αναγκαιότητας
Η αναγκαιότητα αφορά τις συνθήκες, τις δυνάμεις και τις αιτίες που περιορίζουν τις δυνατότητες επιλογής ή κάνουν μια συγκεκριμένη εξέλιξη να φαίνεται αναπόφευκτη. Για την πληρέστερη κατανόηση της προβληματικής του Wheelis, είναι χρήσιμο να διακρίνουμε δύο βασικές κατηγορίες: την αντικειμενική και την υποκειμενική αναγκαιότητα.
3.1. Αντικειμενική αναγκαιότητα
Η αντικειμενική αναγκαιότητα αφορά περιορισμούς που δεν μπορούν να αρθούν απλώς με τη θέληση ή την επιθυμία του ατόμου. Οι φυσικοί νόμοι, ο χρόνος που έχει ήδη παρέλθει, τα γεγονότα του παρελθόντος και ορισμένες βιολογικές ή κοινωνικές συνθήκες αποτελούν παραδείγματα τέτοιων περιορισμών.
Ένας άνθρωπος μπορεί να επιθυμεί να επιστρέψει στην ηλικία των είκοσι ετών, να αλλάξει αναδρομικά μια απόφασή του ή να αποκτήσει μια ιδιότητα που δεν είναι δυνατόν να αποκτηθεί με τα μέσα που διαθέτει. Η επιθυμία δεν αρκεί για να μεταβάλει την πραγματικότητα.
Η αναγνώριση αυτών των ορίων δεν ισοδυναμεί με παραίτηση. Αντίθετα, επιτρέπει τη διάκριση ανάμεσα σε όσα δεν μπορούν να αλλάξουν και σε όσα παραμένουν αντικείμενο δράσης.
Η αδυναμία αλλαγής ενός γεγονότος του παρελθόντος, για παράδειγμα, δεν συνεπάγεται ότι δεν μπορεί να μεταβληθεί ο τρόπος με τον οποίο το άτομο το κατανοεί ή οι συνέπειες που εξακολουθεί να έχει στη σημερινή του ζωή.
3.2. Υποκειμενική ή εσωτερικευμένη αναγκαιότητα
Διαφορετική είναι η περίπτωση κατά την οποία το άτομο βιώνει μια εσωτερική παρόρμηση, έναν φόβο ή μια απαγόρευση ως δύναμη που δεν μπορεί να ελέγξει.
Ο Wheelis περιγράφει μια μορφή αναγκαιότητας η οποία προέρχεται από δυνάμεις της προσωπικότητας, αλλά βιώνεται σαν να βρίσκεται έξω από αυτήν. Το άτομο μπορεί να θεωρεί ότι δεν έχει άλλη επιλογή, παρότι η συμπεριφορά του συνδέεται με ψυχολογικές διεργασίες που θα μπορούσαν να διερευνηθούν.
Χαρακτηριστικές εκφράσεις αυτής της εμπειρίας είναι οι ακόλουθες:
- «Δεν μπορώ να πω όχι».
- «Πρέπει πάντοτε να ικανοποιώ τους άλλους».
- «Δεν μπορώ να μιλήσω μπροστά σε κόσμο».
- «Όταν θυμώνω, δεν μπορώ να ελέγξω τη συμπεριφορά μου».
- «Δεν μπορώ να αλλάξω, επειδή έτσι είμαι».
Οι δηλώσεις αυτές δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται αυτομάτως ως αβάσιμες. Μπορεί να εκφράζουν πραγματικές δυσκολίες, περιορισμούς ή καταστάσεις που απαιτούν εξειδικευμένη βοήθεια. Μπορεί, όμως, να αντανακλούν και παγιωμένες αντιλήψεις, εσωτερικές συγκρούσεις ή μαθημένες αντιδράσεις που έχουν αποκτήσει χαρακτήρα αναγκαιότητας.
Η διάκριση ανάμεσα στην πραγματική αδυναμία και στην αντιλαμβανόμενη αδυναμία δεν είναι πάντοτε εύκολη. Αποτελεί, ωστόσο, κρίσιμο σημείο για τη διερεύνηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Εάν κάποιος θεωρεί ότι αδυνατεί να αρνηθεί ένα αίτημα, για παράδειγμα, είναι χρήσιμο να εξεταστεί τι ακριβώς φοβάται ότι θα συμβεί αν αρνηθεί. Μπορεί να φοβάται την απόρριψη, την ενοχή, τη σύγκρουση ή την απώλεια της αποδοχής των άλλων. Η κατανόηση αυτών των παραγόντων δεν καταργεί αυτομάτως τη δυσκολία, αλλά μπορεί να καταστήσει σαφέστερο τον μηχανισμό που τη συντηρεί.
Η υποκειμενική αναγκαιότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν το άτομο ταυτίζει έναν επαναλαμβανόμενο τρόπο συμπεριφοράς με μια αμετάβλητη ιδιότητα του εαυτού του.
4. Η ψυχολογική λειτουργία της αναγκαιότητας: η αποφυγή της σύγκρουσης
Η ελευθερία δεν αποτελεί πάντοτε μια ανακουφιστική εμπειρία. Η δυνατότητα επιλογής συνοδεύεται συχνά από αβεβαιότητα, εσωτερική σύγκρουση και ευθύνη για τις συνέπειες της απόφασης.
Όταν ένα άτομο αναγνωρίζει ότι έχει εναλλακτικές επιλογές, καλείται να σταθμίσει τις πιθανές συνέπειες, να αποφασίσει και να αντιμετωπίσει την πιθανότητα αποτυχίας. Αντίθετα, όταν θεωρεί ότι μια κατάσταση είναι αναπόφευκτη, μπορεί να απαλλαγεί προσωρινά από την πίεση της επιλογής.
Η αναγκαιότητα, επομένως, μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος περιορισμού της εσωτερικής έντασης.
Ας εξετάσουμε την περίπτωση ενός ανθρώπου που παραμένει επί χρόνια σε μια εργασία την οποία βιώνει ως δυσάρεστη. Δηλώνει ότι δεν μπορεί να αποχωρήσει, επειδή χρειάζεται το εισόδημά του. Ο οικονομικός περιορισμός είναι πραγματικός και δεν πρέπει να υποτιμηθεί. Ωστόσο, μπορεί να υπάρχουν και άλλες δυνατότητες, όπως η αναζήτηση διαφορετικής θέσης, η απόκτηση νέων δεξιοτήτων ή η σταδιακή προετοιμασία μιας επαγγελματικής αλλαγής.
Η αναγνώριση αυτών των δυνατοτήτων δεν σημαίνει ότι όλες είναι άμεσα εφικτές ή ότι δεν συνεπάγονται κόστος. Σημαίνει, όμως, ότι η κατάσταση μπορεί να μην είναι απολύτως αμετάβλητη.
Εάν το άτομο αποκλείσει εξαρχής κάθε εναλλακτική, δεν χρειάζεται να εξετάσει τις δυσκολίες, τους κινδύνους και τις ευθύνες που θα συνεπαγόταν μια διαφορετική πορεία. Η ακινησία μπορεί έτσι να προσφέρει βραχυπρόθεσμη ανακούφιση, διατηρώντας όμως μακροπρόθεσμα μια κατάσταση δυσαρέσκειας.
Ο Wheelis επισημαίνει ότι η αναγκαιότητα μπορεί να λειτουργεί ως μέσο ψυχικής οικονομίας: όσα θεωρούνται αμετάβλητα δεν χρειάζεται να αποτελούν αντικείμενο συνεχούς προβληματισμού. Η μείωση της σύγκρουσης, ωστόσο, έχει τίμημα. Όταν το άτομο περιορίζει υπερβολικά τις επιλογές του για να αποφύγει την ένταση, μπορεί να περιορίζει ταυτόχρονα και τη δυνατότητά του να επηρεάζει τη ζωή του.
Η θέση αυτή δεν δικαιολογεί την απόδοση ευθύνης σε κάθε άνθρωπο που αδυνατεί να αλλάξει μια δύσκολη κατάσταση. Η φτώχεια, η εξάρτηση από άλλους, οι κοινωνικές ανισότητες, η ασθένεια και άλλοι αντικειμενικοί παράγοντες μπορεί να περιορίζουν ουσιαστικά τις διαθέσιμες επιλογές. Το ζητούμενο είναι να εξετάζεται κάθε περίπτωση χωρίς ούτε να αγνοούνται οι εξωτερικοί περιορισμοί ούτε να θεωρούνται αυτονόητα αμετάβλητα όλα τα στοιχεία της κατάστασης.
5. Η ακαμψία της προσωπικότητας και ο ρόλος των συνηθειών
Η ανθρώπινη προσωπικότητα δεν αποτελεί ένα σύνολο ανεξάρτητων και απολύτως ευέλικτων αντιδράσεων. Οι συμπεριφορές επαναλαμβάνονται, συνδέονται μεταξύ τους και σταδιακά αποκτούν σχετική σταθερότητα. Μέσα από αυτή τη διαδικασία διαμορφώνονται συνήθειες, τρόποι αντιμετώπισης και αντιλήψεις για την προσωπική ταυτότητα.
Ο Wheelis τονίζει ότι η προσωπικότητα, ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε, παρουσιάζει τάση διατήρησης της υπάρχουσας οργάνωσής της. Η αλλαγή είναι δυνατή, αλλά δεν πραγματοποιείται πάντοτε εύκολα ή γραμμικά.
Οι άνθρωποι μπορεί να μεταβληθούν υπό την επίδραση έντονων βιολογικών ή εξωτερικών συνθηκών. Μπορεί, επίσης, να επιχειρήσουν συνειδητά να αλλάξουν μέσα από επίμονη προσπάθεια, επίγνωση και δημιουργική προσαρμογή. Καμία από αυτές τις διαδρομές δεν εγγυάται εύκολη ή βέβαιη μεταβολή (Wheelis, 1973).
5.1. Όταν η συμπεριφορά γίνεται ταυτότητα
Ας υποθέσουμε ότι ένας άνθρωπος αποφεύγει συστηματικά τις κοινωνικές συναναστροφές. Με την πάροδο του χρόνου, αρχίζει να περιγράφει τον εαυτό του ως «αντικοινωνικό». Η συμπεριφορά δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένας τρόπος αντίδρασης που μπορεί να αλλάξει, αλλά ως σταθερό και καθοριστικό γνώρισμα της ταυτότητάς του.
Η ταυτότητα αυτή μπορεί να ενισχύσει την αρχική συμπεριφορά. Επειδή πιστεύει ότι είναι αντικοινωνικός, αποφεύγει περισσότερες κοινωνικές περιστάσεις. Η αποφυγή μειώνει προσωρινά το άγχος του, αλλά περιορίζει και τις ευκαιρίες να αποκτήσει διαφορετικές εμπειρίες. Έτσι, η πεποίθηση για τον εαυτό του επιβεβαιώνεται επανειλημμένα.
Δημιουργείται ένας κύκλος αλληλοενίσχυσης: η συμπεριφορά ενισχύει την ταυτότητα και η ταυτότητα ενισχύει τη συμπεριφορά.
Αντίστοιχα, ο Wheelis χρησιμοποιεί το παράδειγμα του ανθρώπου που κλέβει. Η επαναλαμβανόμενη πράξη της κλοπής ενισχύει την ταυτότητα του κλέφτη, ενώ αυτή η ταυτότητα μπορεί να διευκολύνει την επανάληψη της ίδιας συμπεριφοράς. Όσο περισσότερο ένα μοτίβο επαναλαμβάνεται και επεκτείνεται σε άλλες πλευρές της ζωής, τόσο δυσκολότερη μπορεί να γίνει η αλλαγή του.
Το παράδειγμα δεν σημαίνει ότι κάθε επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά καθορίζει οριστικά την ταυτότητα ούτε ότι όλοι οι άνθρωποι ακολουθούν την ίδια πορεία. Αναδεικνύει, όμως, τον τρόπο με τον οποίο οι πράξεις μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση και τη διατήρηση μιας εικόνας του εαυτού.
5.2. Η σταθερότητα ως προστασία και ως περιορισμός
Οι συνήθειες και οι κανόνες προσφέρουν προβλεψιμότητα. Επιτρέπουν στο άτομο να οργανώνει την καθημερινότητά του χωρίς να χρειάζεται να επανεξετάζει κάθε ενέργεια από την αρχή.
Η ίδια σταθερότητα, ωστόσο, μπορεί να μετατραπεί σε ακαμψία όταν οι κανόνες εφαρμόζονται ανεξάρτητα από τις περιστάσεις.
Ένα άτομο που έχει μάθει να είναι πάντοτε δυνατό μπορεί να δυσκολεύεται να ζητήσει βοήθεια ακόμη και όταν τη χρειάζεται. Ένας γονέας που θεωρεί ότι πρέπει να ελέγχει κάθε λεπτομέρεια μπορεί να δυσκολεύεται να εμπιστευθεί την αυτονομία του παιδιού του. Ένας εργαζόμενος που έχει συνδέσει την αξία του με την τελειότητα μπορεί να αποφεύγει κάθε δραστηριότητα στην οποία υπάρχει πιθανότητα λάθους.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ένας κανόνας που ενδεχομένως υπήρξε χρήσιμος σε κάποια φάση της ζωής έχει γίνει περιοριστικός όταν εφαρμόζεται άκαμπτα σε νέες συνθήκες.
Ο Wheelis περιγράφει, από τη μία πλευρά, τον κίνδυνο μιας υπερβολικής επέκτασης της αναγκαιότητας, κατά την οποία κάθε δυνατότητα μεταβολής υποτάσσεται σε άκαμπτες ρουτίνες. Από την άλλη πλευρά, επισημαίνει ότι η υπερβολική μείωση της σταθερότητας μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση, άγχος και αδυναμία λήψης αποφάσεων.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι η εξάλειψη των συνηθειών ή των περιορισμών, αλλά η διατήρηση μιας λειτουργικής ισορροπίας ανάμεσα στη σταθερότητα και στην προσαρμοστικότητα.
6. Η προσωπική ιστορία και η διαμόρφωση της συμπεριφοράς
Η σημερινή συμπεριφορά του ατόμου δεν μπορεί να κατανοηθεί πλήρως χωρίς να εξεταστεί η ιστορία μέσα στην οποία διαμορφώθηκε. Οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, οι οικογενειακές σχέσεις, οι επαναλαμβανόμενες αντιδράσεις των σημαντικών προσώπων και οι τρόποι με τους οποίους το παιδί έμαθε να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες μπορεί να επηρεάσουν τις μεταγενέστερες επιλογές του.
Η επίδραση αυτή δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως απόλυτος καθορισμός. Η προσωπική ιστορία παρέχει ένα πλαίσιο κατανόησης της συμπεριφοράς, χωρίς να αποτελεί από μόνη της επαρκή εξήγηση κάθε σημερινής αντίδρασης.
6.1. Παράδειγμα: ο φόβος της αποτυχίας
Ας υποθέσουμε ότι ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου τα λάθη αντιμετωπίζονται με έντονη κριτική. Το παιδί μπορεί να συνδέσει την αποτυχία με την απόρριψη ή με την απώλεια της αγάπης των σημαντικών προσώπων.
Ως ενήλικος, ενδέχεται να αποφεύγει δραστηριότητες στις οποίες δεν είναι βέβαιο ότι θα επιτύχει. Μπορεί να αναβάλλει την έναρξη μιας εργασίας, να απορρίπτει ευκαιρίες επαγγελματικής εξέλιξης ή να επιδιώκει διαρκώς την επιβεβαίωση των άλλων.
Από την εξωτερική παρατήρηση, οι συμπεριφορές αυτές μπορεί να φαίνονται ως έλλειψη πρωτοβουλίας ή ως σταθερό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας. Η διερεύνηση της προσωπικής ιστορίας, ωστόσο, μπορεί να αποκαλύψει ότι συνδέονται με την προσπάθεια αποφυγής ενός βαθύτερου φόβου.
Η αναγνώριση αυτής της σχέσης δεν σημαίνει ότι το παρελθόν εξηγεί κάθε λεπτομέρεια της σημερινής συμπεριφοράς. Προσφέρει, όμως, μια διαφορετική ερμηνεία: αυτό που φαίνεται ως αδυναμία ή αμετάβλητο γνώρισμα μπορεί να αποτελεί μια παγιωμένη στρατηγική προστασίας.
6.2. Από την αιτιώδη εξήγηση στη δυνατότητα αλλαγής
Η κατανόηση της προέλευσης ενός μοτίβου μπορεί να επιτρέψει στο άτομο να διακρίνει την ιστορική του προέλευση από τη σημερινή αναγκαιότητά του.
Ένας ενήλικος μπορεί να αναγνωρίσει ότι η ανάγκη του να είναι πάντοτε άψογος συνδέεται με παλαιότερες εμπειρίες. Η αναγνώριση αυτή δεν καταργεί αυτομάτως τον φόβο της αποτυχίας, αλλά δημιουργεί τη δυνατότητα να εξεταστεί αν η ίδια στρατηγική εξακολουθεί να είναι αναγκαία.
Το άτομο μπορεί σταδιακά να δοκιμάσει διαφορετικές συμπεριφορές, να επιτρέψει στον εαυτό του να κάνει λάθη και να αξιολογήσει αν οι συνέπειες είναι πράγματι τόσο καταστροφικές όσο φοβάται.
Η αλλαγή δεν προκύπτει απλώς επειδή ανακαλύφθηκε μια αιτία. Προκύπτει όταν η νέα κατανόηση συνδέεται με διαφορετικές αποφάσεις και πράξεις.
7. Το παράδοξο της ελευθερίας: η γνώση της αναγκαιότητας ως προϋπόθεση υπέρβασής της
Η πιο χαρακτηριστική συμβολή του Wheelis είναι η ιδέα ότι η αναγνώριση των αιτιών που καθόρισαν μια προηγούμενη συμπεριφορά μπορεί να δημιουργήσει τη δυνατότητα να μεταβληθεί αυτή η συμπεριφορά στο μέλλον.
Εκ πρώτης όψεως, η θέση αυτή φαίνεται αντιφατική. Αν αποδειχθεί ότι μια συμπεριφορά προέκυψε από προηγούμενες αιτίες, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η ελευθερία του ατόμου περιορίζεται ακόμη περισσότερο.
Ο Wheelis προτείνει μια διαφορετική ερμηνεία. Η κατανόηση της αιτιότητας μπορεί να μεταβάλει τη σχέση του ατόμου με τις δυνάμεις που το επηρεάζουν.
7.1. Παράδειγμα: από την ανεξήγητη δυσφορία στην κατανόηση
Ας υποθέσουμε ότι ένας άνθρωπος βιώνει επί χρόνια άγχος, απομόνωση και δυσκολία στις στενές σχέσεις του. Δεν κατανοεί γιατί αντιδρά με αυτόν τον τρόπο και θεωρεί ότι η ζωή του δεν μπορεί να είναι διαφορετική.
Μέσα από τη διερεύνηση της προσωπικής του ιστορίας, αρχίζει να αναγνωρίζει τη σύνδεση ανάμεσα στη σημερινή απομόνωση και σε παλαιότερες οικογενειακές εμπειρίες. Ενδέχεται να αντιληφθεί ότι έμαθε να αποφεύγει τη συναισθηματική εγγύτητα για να προστατεύεται από την απόρριψη ή την απογοήτευση.
Η νέα κατανόηση δεν σημαίνει ότι το άγχος εξαφανίζεται. Σημαίνει, όμως, ότι η συμπεριφορά δεν εμφανίζεται πλέον ως ένα ανεξήγητο και αμετάβλητο γεγονός. Οι παράγοντες που τη συντηρούν γίνονται περισσότερο αναγνωρίσιμοι.
Αυτό επιτρέπει στο άτομο να εξετάσει διαφορετικές επιλογές: να δοκιμάσει να εμπιστευθεί κάποιον, να εκφράσει μια ανάγκη ή να παραμείνει σε μια δύσκολη συζήτηση αντί να αποσυρθεί αμέσως.
Η δυνατότητα αλλαγής δεν προκύπτει από την άρνηση της προσωπικής ιστορίας, αλλά από την καλύτερη κατανόησή της.
7.2. Η αιτιότητα ως αντικείμενο συνειδητής παρέμβασης
Ο Wheelis αναφέρεται και στη δική του προσωπική ιστορία, διερευνώντας τη σχέση ανάμεσα στις εμπειρίες του με τον πατέρα του και σε μεταγενέστερα χαρακτηριστικά της ζωής του, όπως η απομόνωση και το άγχος.
Η σημασία αυτού του παραδείγματος βρίσκεται στη μετατόπιση από την απλή διαπίστωση ότι το παρελθόν επηρέασε το παρόν προς την αναζήτηση του τρόπου με τον οποίο αυτή η γνώση μπορεί να χρησιμοποιηθεί για αλλαγή.
Η διερεύνηση αποκαλύπτει αιτιώδεις σχέσεις που προηγουμένως δεν ήταν σαφείς. Αυτή η νέα γνώση γίνεται πλέον μέρος της εμπειρίας του ατόμου και μπορεί να επηρεάσει τις μελλοντικές του αντιδράσεις.
Η αναγνώριση της αιτιότητας δεν συνεπάγεται ότι όλες οι αιτίες είναι πλήρως γνωστές ή ότι κάθε συμπεριφορά μπορεί να αλλάξει με συνειδητή προσπάθεια. Υποδηλώνει, όμως, ότι η κατανόηση των παραγόντων που συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός προβλήματος μπορεί να προσφέρει νέες δυνατότητες παρέμβασης.
Εδώ βρίσκεται το παράδοξο της σκέψης του Wheelis: η διαπίστωση ότι μια προηγούμενη κατάσταση δεν ήταν τόσο ελεύθερη όσο φαινόταν μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία μεγαλύτερης ελευθερίας στο παρόν.
8. Η σχέση ελευθερίας και ευθύνης
Η δυνατότητα επιλογής συνδέεται με την προσωπική ευθύνη, αλλά η σχέση αυτή χρειάζεται προσεκτική προσέγγιση.
Αν ο άνθρωπος θεωρηθεί απολύτως ελεύθερος, υπάρχει ο κίνδυνος να αγνοηθούν οι συνθήκες που περιορίζουν τις δυνατότητές του. Αν θεωρηθεί πλήρως καθορισμένος, υπάρχει ο κίνδυνος να υποτιμηθεί η δυνατότητα ανάληψης πρωτοβουλίας.
Μια ισορροπημένη προσέγγιση αναγνωρίζει ότι η ευθύνη δεν προϋποθέτει απεριόριστη ελευθερία. Προϋποθέτει, όμως, να εξετάζεται με ακρίβεια ποια περιθώρια δράσης υπήρχαν ή εξακολουθούν να υπάρχουν σε μια συγκεκριμένη κατάσταση.
Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που έχει αναπτύξει έντονη δυσκολία στη διαχείριση του θυμού του δεν είναι απαραίτητα σε θέση να ελέγξει άμεσα κάθε συναισθηματική αντίδρασή του. Η δυσκολία αυτή μπορεί να έχει διαμορφωθεί από μακροχρόνιες εμπειρίες και παγιωμένους τρόπους αντίδρασης.
Ωστόσο, μπορεί να είναι σε θέση να αναγνωρίσει τα ερεθίσματα που προηγούνται της έκρηξης, να απομακρύνεται προσωρινά από μια έντονη αντιπαράθεση, να ζητήσει βοήθεια και να αναπτύξει σταδιακά διαφορετικές στρατηγικές αντιμετώπισης.
Η αναγνώριση των αιτίων δεν αναιρεί τις συνέπειες της συμπεριφοράς ούτε καταργεί την ανάγκη ανάληψης ευθύνης. Μπορεί, αντίθετα, να βοηθήσει το άτομο να αναλάβει ευθύνη με πιο ρεαλιστικό και αποτελεσματικό τρόπο.
Η ευθύνη δεν είναι συνώνυμη της αυτοκατηγορίας. Η αυτοκατηγορία αποδίδει συχνά την αποτυχία σε μια συνολική αρνητική κρίση για τον εαυτό. Η ευθύνη, αντίθετα, μπορεί να εστιάζει στις συγκεκριμένες πράξεις, στις συνέπειές τους και στις δυνατότητες διαφορετικής δράσης στο μέλλον.
9. Η ανοχή της σύγκρουσης και η έκταση της ελευθερίας
Σημαντικό ρόλο στη σκέψη του Wheelis διαδραματίζει η ικανότητα του ατόμου να αντέχει την εσωτερική σύγκρουση.
Οι επιλογές συχνά συνεπάγονται ανταγωνιστικές επιθυμίες, αβέβαιες συνέπειες και το ενδεχόμενο απώλειας. Ένας άνθρωπος μπορεί να επιθυμεί ταυτόχρονα την ασφάλεια και την αλλαγή, την αποδοχή και την αυτονομία, τη σταθερότητα και την εξερεύνηση νέων δυνατοτήτων.
Όσο δυσκολότερο είναι να ανεχθεί αυτές τις αντιθέσεις, τόσο πιθανότερο είναι να περιορίσει το πεδίο των επιλογών του προκειμένου να μειώσει την ένταση.
Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που επιθυμεί να αλλάξει επαγγελματική πορεία μπορεί να βιώνει ταυτόχρονα ενθουσιασμό και φόβο. Αν δεν αντέχει την αβεβαιότητα, ενδέχεται να αποφασίσει ότι η αλλαγή είναι αδύνατη, χωρίς να εξετάσει τις διαθέσιμες εναλλακτικές.
Η δήλωση ότι «δεν υπάρχει άλλη επιλογή» μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση, επειδή τερματίζει τη σύγκρουση. Παράλληλα, όμως, μπορεί να περιορίζει τη δυνατότητα δράσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η μεγαλύτερη ανοχή στη σύγκρουση οδηγεί πάντοτε στην καλύτερη απόφαση. Ορισμένες συγκρούσεις δεν μπορούν να επιλυθούν πλήρως και ορισμένοι περιορισμοί απαιτούν αποδοχή. Η σημασία της ανοχής βρίσκεται στην ικανότητα να παραμένει το άτομο σε επαφή με την αβεβαιότητα αρκετά ώστε να εξετάσει τις επιλογές του, χωρίς να καταφεύγει πρόωρα σε μια άκαμπτη λύση.
10. Η ισορροπία ανάμεσα στη σταθερότητα και στην ελευθερία
Η υπερβολική διεύρυνση της αναγκαιότητας και η υπερβολική μείωσή της μπορούν να δημιουργήσουν διαφορετικές δυσκολίες.
Στην πρώτη περίπτωση, το άτομο οργανώνει τη ζωή του γύρω από άκαμπτους κανόνες. Κάθε νέα δυνατότητα αντιμετωπίζεται ως απειλή για τη σταθερότητα, ενώ οι συμπεριφορές επαναλαμβάνονται ακόμη και όταν δεν είναι πλέον λειτουργικές.
Στη δεύτερη περίπτωση, η απουσία επαρκούς δομής μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση, άγχος και δυσκολία λήψης αποφάσεων. Όταν κάθε επιλογή παραμένει διαρκώς ανοιχτή, η δράση μπορεί να αναβάλλεται επ' αόριστον.
Ας εξετάσουμε έναν άνθρωπο που οργανώνει σχολαστικά κάθε πλευρά της καθημερινότητάς του. Η ρουτίνα του προσφέρει ασφάλεια και προβλεψιμότητα. Αν, όμως, αδυνατεί να τροποποιήσει το πρόγραμμά του ακόμη και όταν προκύπτουν σημαντικές ανάγκες, η σταθερότητα έχει μετατραπεί σε περιορισμό.
Από την άλλη πλευρά, ένας άνθρωπος που αλλάζει συνεχώς σχέδια χωρίς να διατηρεί καμία σταθερή δέσμευση μπορεί να δυσκολεύεται να ολοκληρώσει σημαντικούς στόχους.
Και στις δύο περιπτώσεις, το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη ή η απουσία κανόνων καθαυτή, αλλά η αδυναμία προσαρμογής τους στις πραγματικές συνθήκες.
Η ελευθερία χρειάζεται ένα επαρκώς σταθερό πλαίσιο μέσα στο οποίο να μπορεί να ασκηθεί, ενώ η σταθερότητα χρειάζεται κάποια ευελιξία ώστε να μην καταλήγει σε ακινησία.
11. «Να προσπαθήσω περισσότερο» ή «να προσπαθήσω διαφορετικά»;
Ένα από τα πλέον πρακτικά σημεία της σκέψης του Wheelis αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την αποτυχία και τη δυσκολία.
Όταν μια προσπάθεια δεν αποδίδει το επιθυμητό αποτέλεσμα, υπάρχουν δύο βασικά ερωτήματα:
- Χρειάζεται να αυξήσω την προσπάθεια, την επιμονή ή τη δέσμευσή μου;
- Χρειάζεται να αλλάξω τον τρόπο με τον οποίο ενεργώ ή τις συνθήκες μέσα στις οποίες προσπαθώ;
Οι δύο προσεγγίσεις δεν είναι ανταγωνιστικές. Αντιστοιχούν σε διαφορετικές διαστάσεις της σχέσης ανάμεσα στο άτομο και στο περιβάλλον του.
11.1. Η ανάγκη για μεγαλύτερη προσπάθεια
Ας υποθέσουμε ότι ένας άνθρωπος θέλει να βελτιώσει τη φυσική του κατάσταση, αλλά εγκαταλείπει επανειλημμένα το πρόγραμμα άσκησης που έχει επιλέξει.
Εάν το πρόγραμμα είναι κατάλληλο και οι βασικές συνθήκες ευνοϊκές, μπορεί να χρειάζεται μεγαλύτερη συνέπεια, καλύτερη οργάνωση και σταθερότερη δέσμευση στον στόχο.
Στην περίπτωση αυτή, η κρίσιμη μεταβλητή μπορεί να βρίσκεται στην πρόθεση, στη βούληση και στην επιμονή του ατόμου.
11.2. Η ανάγκη για διαφορετική προσπάθεια
Ας υποθέσουμε, αντίθετα, ότι το ίδιο άτομο έχει επιλέξει ένα εξαντλητικό πρόγραμμα, ασκείται σε ακατάλληλες ώρες και δεν διαθέτει τον απαιτούμενο χρόνο αποκατάστασης.
Η επανάληψη της ίδιας προσπάθειας με μεγαλύτερη ένταση μπορεί να οδηγήσει σε νέα αποτυχία ή σε υπερβολική κόπωση. Σε αυτή την περίπτωση, είναι λογικό να εξεταστεί η αλλαγή του προγράμματος, της διάρκειας της άσκησης ή των συνθηκών που επηρεάζουν τη συνέπεια.
Η δυσκολία δεν αντιμετωπίζεται αποκλειστικά με περισσότερη θέληση, αλλά με διαφορετική οργάνωση της δράσης.
11.3. Η αλληλεπίδραση ατόμου και περιβάλλοντος
Το ουσιώδες σημείο είναι ότι το αποτέλεσμα δεν εξαρτάται πάντοτε από έναν μόνο παράγοντα. Η πρόθεση του ατόμου αλληλεπιδρά με τις εξωτερικές συνθήκες.
Η επιμονή μπορεί να είναι αναγκαία, αλλά όχι επαρκής. Αντίστοιχα, η αλλαγή των συνθηκών μπορεί να είναι χρήσιμη, αλλά να μην αποδώσει χωρίς τη δέσμευση του ατόμου.
Επομένως, όταν μια προσπάθεια αποτυγχάνει, χρειάζεται να διερευνάται ποια μεταβλητή είναι περισσότερο καθοριστική στη συγκεκριμένη περίπτωση. Η επιμονή στην ίδια στρατηγική δεν αποτελεί πάντοτε ένδειξη δύναμης. Μερικές φορές, η αποτελεσματικότερη στάση είναι η αναθεώρηση της στρατηγικής.
12. Η διαδικασία της αλλαγής: από τη δυσφορία στην πράξη
Στη συνολικότερη προσέγγιση του Wheelis, η αλλαγή δεν προκύπτει αυτόματα από την επιθυμία του ατόμου ούτε εξασφαλίζεται από τη γνώση των αιτίων που διαμόρφωσαν τη συμπεριφορά του.
Η διαδικασία μπορεί να περιγραφεί ως μια πορεία στην οποία η δυσφορία οδηγεί σε διερεύνηση, η διερεύνηση σε μεγαλύτερη επίγνωση, η επίγνωση σε απόφαση και η απόφαση σε πράξη. Η πράξη, όταν επαναλαμβάνεται και ενσωματώνεται στην καθημερινότητα, μπορεί σταδιακά να συμβάλει στη διαμόρφωση διαφορετικών τρόπων ζωής.
Η ακολουθία «δυσφορία, επίγνωση, βούληση, πράξη, αλλαγή» αποδίδει συνοπτικά αυτή τη λογική (Wheelis, 1973).
12.1. Η δυσφορία ως αφετηρία
Η δυσφορία δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι το άτομο είναι έτοιμο να αλλάξει. Μπορεί, όμως, να αναδείξει ότι ο υφιστάμενος τρόπος ζωής δεν ανταποκρίνεται πλέον στις ανάγκες του.
Ένας άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται απομόνωση, ανία ή επαναλαμβανόμενη απογοήτευση, χωρίς να κατανοεί τη σχέση αυτών των συναισθημάτων με τις επιλογές του. Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσει ότι υπάρχει ένα πρόβλημα που αξίζει να διερευνηθεί.
12.2. Η επίγνωση και η κατανόηση
Η διερεύνηση επιτρέπει στο άτομο να αναζητήσει συνδέσεις ανάμεσα στις σημερινές δυσκολίες και στους παράγοντες που τις συντηρούν.
Η επίγνωση μπορεί να αποκαλύψει ότι μια συμπεριφορά που θεωρούνταν αναπόφευκτη συνδέεται με συγκεκριμένες αντιλήψεις, φόβους, συνήθειες ή συνθήκες.
Η γνώση αυτή είναι σημαντική, αλλά δεν εγγυάται από μόνη της την αλλαγή.
12.3. Η βούληση και η απόφαση
Για να μεταβληθεί η συμπεριφορά, η νέα κατανόηση χρειάζεται να συνδεθεί με την απόφαση για διαφορετική δράση.
Το άτομο καλείται να αποδεχθεί ότι η αλλαγή μπορεί να συνεπάγεται αβεβαιότητα, κόπο και προσωρινή δυσφορία. Η επιθυμία για ένα διαφορετικό αποτέλεσμα δεν ταυτίζεται με την ετοιμότητα να αναλάβει τις απαιτήσεις της αλλαγής.
12.4. Η πράξη και η σταδιακή μεταβολή
Η απόφαση αποκτά πρακτική σημασία όταν μεταφράζεται σε ενέργειες.
Ένας άνθρωπος που επιθυμεί να βελτιώσει τις σχέσεις του μπορεί να αρχίσει να εκφράζει σαφέστερα τις ανάγκες του, να ακούει διαφορετικά τον συνομιλητή του ή να αντιμετωπίζει τις διαφωνίες χωρίς άμεση αποχώρηση.
Η επανάληψη αυτών των ενεργειών μπορεί σταδιακά να δημιουργήσει νέες συνήθειες και να μεταβάλει την εικόνα που έχει για τον εαυτό του.
Η αλλαγή δεν είναι απαραίτητα γραμμική. Μπορεί να υπάρχουν υποτροπές, αμφιβολίες και περίοδοι στασιμότητας. Το γεγονός αυτό δεν αποδεικνύει ότι η αλλαγή είναι αδύνατη. Δείχνει ότι η διαδικασία εξαρτάται από πολλούς αλληλεπιδρώντες παράγοντες και απαιτεί χρόνο.
13. Η αυτοδιαμόρφωση και η δυνατότητα υπέρβασης της προηγούμενης ταυτότητας
Η σκέψη του Wheelis καταλήγει σε μια ευρύτερη θεώρηση της ανθρώπινης αυτοδιαμόρφωσης. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο το αποτέλεσμα των συνθηκών που προηγήθηκαν. Είναι, επίσης, το υποκείμενο των σημερινών πράξεων που μπορούν να επηρεάσουν την πορεία του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δημιουργεί τον εαυτό του από το μηδέν ή ότι μπορεί να αποδεσμευτεί από κάθε βιολογικό, κοινωνικό και ιστορικό περιορισμό. Σημαίνει ότι η προσωπική ιστορία δεν εξαντλεί όλες τις μελλοντικές δυνατότητες.
Ας υποθέσουμε ότι ένας άνθρωπος έχει περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του αποφεύγοντας τις συγκρούσεις. Η συμπεριφορά αυτή έχει συμβάλει στη διαμόρφωση της ταυτότητάς του. Μπορεί να θεωρεί ότι είναι ένας άνθρωπος που δεν αντιδρά, δεν διεκδικεί και προτιμά πάντοτε να υποχωρεί.
Αν αρχίσει να ενεργεί διαφορετικά σε συγκεκριμένες περιστάσεις, η νέα συμπεριφορά μπορεί σταδιακά να μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του. Δεν αρκεί μια μεμονωμένη πράξη για να αλλάξει συνολικά η προσωπικότητα, αλλά οι επαναλαμβανόμενες επιλογές μπορούν να δημιουργήσουν μια διαφορετική πορεία.
Η ταυτότητα, επομένως, δεν είναι μόνο η αφετηρία της δράσης. Μπορεί να αποτελεί και αποτέλεσμα των πράξεων που επαναλαμβάνονται.
Αυτή η θεώρηση επιτρέπει να κατανοήσουμε τη σχέση ανάμεσα στη συνέχεια και στη μεταβολή. Ο άνθρωπος διατηρεί στοιχεία της προηγούμενης ιστορίας του, αλλά μπορεί να αναπτύξει διαφορετικούς τρόπους δράσης που δεν ήταν εύκολο να προβλεφθούν από τις αρχικές συνθήκες.
14. Κριτική αποτίμηση και όρια της προσέγγισης
Η προβληματική του Wheelis προσφέρει ένα γόνιμο πλαίσιο για την κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην προσωπική ιστορία και στη δυνατότητα αλλαγής. Η αξία της βρίσκεται κυρίως στην αποφυγή δύο ακραίων θέσεων: της απόλυτης ελευθερίας και του απόλυτου καθορισμού.
Ωστόσο, ορισμένες διακρίσεις είναι απαραίτητες ώστε η προσέγγιση να μην οδηγήσει σε απλουστευτικά συμπεράσματα.
Πρώτον, η αναγνώριση εναλλακτικών επιλογών δεν σημαίνει ότι αυτές είναι εξίσου διαθέσιμες σε όλους. Οι οικονομικοί πόροι, η κοινωνική θέση, η σωματική και ψυχική υγεία, οι οικογενειακές υποχρεώσεις και οι θεσμικοί περιορισμοί επηρεάζουν ουσιαστικά τις δυνατότητες δράσης.
Δεύτερον, η κατανόηση των αιτιών δεν αρκεί πάντοτε για να μεταβληθεί η συμπεριφορά. Η επίγνωση μπορεί να είναι αναγκαία σε ορισμένες διαδικασίες αλλαγής, αλλά δεν αποτελεί καθολικά επαρκή συνθήκη. Η εφαρμογή νέων συμπεριφορών, η υποστήριξη από το περιβάλλον, η ανάπτυξη δεξιοτήτων και η αντιμετώπιση συγκεκριμένων εμποδίων μπορεί να είναι εξίσου σημαντικές.
Τρίτον, η έννοια της προσωπικής ευθύνης χρειάζεται να χρησιμοποιείται χωρίς να μετατρέπεται σε γενικευμένη ηθική κρίση. Το γεγονός ότι ένα άτομο μπορεί να έχει κάποια δυνατότητα επιλογής δεν σημαίνει ότι ελέγχει πλήρως τις συνθήκες ή τις αντιδράσεις του. Η ευθύνη πρέπει να εξετάζεται σε σχέση με τις πραγματικές δυνατότητες και τους περιορισμούς της κάθε περίπτωσης.
Τέταρτον, η ελευθερία δεν ταυτίζεται με την υποχρέωση διαρκούς αλλαγής. Η σταθερότητα, η αποδοχή ορισμένων περιορισμών και η διατήρηση δεσμεύσεων μπορούν να αποτελούν συνειδητές και λειτουργικές επιλογές. Δεν είναι κάθε δυσκολία ένδειξη ότι το άτομο χρειάζεται να αλλάξει πορεία.
Τέλος, η προσέγγιση του Wheelis πρέπει να κατανοείται ως ψυχολογική και φιλοσοφική διερεύνηση της ανθρώπινης αλλαγής, όχι ως καθολικός νόμος που προβλέπει με βεβαιότητα τη συμπεριφορά κάθε ατόμου. Η συμβολή της είναι ότι διευρύνει τον τρόπο με τον οποίο εξετάζουμε τις δυνατότητες και τα όρια της ανθρώπινης δράσης.
14.1. Η αιτιότητα και η ανθρώπινη ελευθερία: η σύγχρονη φιλοσοφική προβληματική
Η σχέση ανάμεσα στην αιτιότητα και στην ελευθερία δεν αποτελεί αποκλειστικά ψυχολογικό ζήτημα. Αποτελεί επίσης ένα διαχρονικό φιλοσοφικό πρόβλημα, το οποίο αφορά τη δυνατότητα του ανθρώπου να θεωρείται υπεύθυνος για τις πράξεις του, εφόσον αυτές επηρεάζονται από προηγούμενες συνθήκες.
Στη σύγχρονη φιλοσοφία, ο αιτιοκρατικός ντετερμινισμός περιγράφει τη θέση σύμφωνα με την οποία η κατάσταση του κόσμου σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, σε συνδυασμό με τους νόμους της φύσης, καθορίζει την εξέλιξη που ακολουθεί. Η θέση αυτή πρέπει να διακρίνεται τόσο από τον μοιρολατρικό τρόπο σκέψης όσο και από την απλή διαπίστωση ότι πολλές ανθρώπινες συμπεριφορές έχουν αιτίες. Το γεγονός ότι μια πράξη μπορεί να εξηγηθεί αιτιωδώς δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι κάθε ανθρώπινη απόφαση είναι απολύτως προκαθορισμένη.
Όπως επισημαίνεται στη σχετική φιλοσοφική βιβλιογραφία, η σχέση ανάμεσα στον ντετερμινισμό και στην ελεύθερη βούληση παραμένει αντικείμενο διαφωνίας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο αν οι ανθρώπινες πράξεις έχουν αιτίες, αλλά και τι είδους ελευθερία απαιτείται για να μπορεί μια πράξη να θεωρηθεί ελεύθερη και να αποδοθεί στον άνθρωπο που την πραγματοποίησε (McKenna & Coates, 2023).
Μία σημαντική προσέγγιση είναι ο συμβιβαστισμός (compatibilism), σύμφωνα με τον οποίο η ελευθερία μπορεί να είναι συμβατή με τον αιτιώδη καθορισμό. Σε αυτή την οπτική, η ελευθερία δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκην την απουσία αιτιών. Μπορεί να σχετίζεται με την ικανότητα του ατόμου να ενεργεί σύμφωνα με τις προθέσεις του, να κατανοεί τους λόγους για τους οποίους ενεργεί και να ανταποκρίνεται σε αυτούς, χωρίς να εξαναγκάζεται εξωτερικά.
Η προσέγγιση αυτή παρουσιάζει ενδιαφέρον για την κατανόηση της σκέψης του Wheelis. Η αναγνώριση ότι οι συμπεριφορές διαμορφώνονται από προηγούμενες εμπειρίες δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι η δυνατότητα αλλαγής είναι ανύπαρκτη. Αντίθετα, η διερεύνηση των αιτιών μπορεί να αποτελέσει μέρος της διαδικασίας μέσω της οποίας το άτομο αποκτά μεγαλύτερη επίγνωση και διαφορετικές δυνατότητες δράσης.
Χρειάζεται, ωστόσο, να διατηρηθεί μια σαφής διάκριση: η φιλοσοφική συμβατότητα της ελευθερίας με την αιτιότητα δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι κάθε άνθρωπος μπορεί να αλλάξει οποιαδήποτε συμπεριφορά. Το ερώτημα της ελεύθερης βούλησης και το ερώτημα των πραγματικών δυνατοτήτων ψυχολογικής αλλαγής συνδέονται, αλλά δεν ταυτίζονται.
Η συμβολή του Wheelis βρίσκεται κυρίως στο δεύτερο ερώτημα: πώς η κατανόηση των παραγόντων που διαμόρφωσαν την προσωπικότητα μπορεί να συμβάλει στη μεταβολή της συμπεριφοράς.
14.2. Η ανθρώπινη δράση ως αλληλεπίδραση ατόμου και περιβάλλοντος
Η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν διαμορφώνεται αποκλειστικά από εσωτερικές διεργασίες ούτε αποτελεί απλή αντανάκλαση εξωτερικών συνθηκών. Η σχέση ανάμεσα στο άτομο, στη συμπεριφορά του και στο περιβάλλον είναι δυναμική και αμφίδρομη.
Ο Albert Bandura ανέπτυξε μια θεωρία της ανθρώπινης δράσης στην οποία οι γνωστικές διεργασίες, οι συμπεριφορές και οι περιβαλλοντικοί παράγοντες αλληλεπιδρούν. Η προσωπική δράση συνδέεται με την πρόθεση, την πρόβλεψη των συνεπειών, την αυτορρύθμιση και την αναστοχαστική αξιολόγηση των δυνατοτήτων του ατόμου. Παράλληλα, η ανθρώπινη δράση ασκείται μέσα σε ένα ευρύτερο κοινωνικό και θεσμικό πλαίσιο, το οποίο μπορεί να διευκολύνει ή να περιορίζει τις επιλογές (Bandura, 1989, 2001).
Η προσέγγιση αυτή προσφέρει ένα ανεξάρτητο θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση μιας σημαντικής διάστασης της σκέψης του Wheelis: η αναγνώριση της προσωπικής ευθύνης δεν απαιτεί να αγνοούμε τις εξωτερικές συνθήκες, ενώ η αναγνώριση των εξωτερικών περιορισμών δεν προϋποθέτει ότι το άτομο είναι εντελώς παθητικό.
Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος μπορεί να επιθυμεί να αλλάξει επαγγελματική πορεία, αλλά να αντιμετωπίζει οικονομικούς περιορισμούς, οικογενειακές υποχρεώσεις και έλλειψη διαθέσιμου χρόνου. Οι συνθήκες αυτές μειώνουν τις άμεσα διαθέσιμες επιλογές του. Δεν αποκλείουν, ωστόσο, κάθε δυνατότητα δράσης: μπορεί να αναζητήσει πληροφορίες, να αποκτήσει σταδιακά νέες δεξιότητες ή να προετοιμάσει μια αλλαγή σε μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα.
Η δυνατότητα δράσης, επομένως, δεν πρέπει να εξετάζεται αφηρημένα, αλλά σε σχέση με τις πραγματικές συνθήκες μέσα στις οποίες το άτομο προσπαθεί να μεταβάλει τη ζωή του.
Η διάσταση αυτή ενισχύει και την κριτική αποτίμηση της προσέγγισης του Wheelis. Η προσωπική προσπάθεια είναι σημαντική, αλλά η αποτελεσματικότητά της εξαρτάται εν μέρει από τους πόρους, τις ευκαιρίες και τους περιορισμούς που υπάρχουν στο περιβάλλον. Μια επιστημονικά ισορροπημένη προσέγγιση χρειάζεται να εξετάζει ταυτόχρονα την προσωπική δράση και τις κοινωνικές συνθήκες.
14.3. Η σταθερότητα και η μεταβολή της προσωπικότητας: εμπειρικά δεδομένα
Η άποψη ότι η προσωπικότητα διαμορφώνεται μέσα από την προσωπική ιστορία και μπορεί να μεταβάλλεται κατά τη διάρκεια της ζωής έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης εμπειρικής έρευνας.
Η μετα-ανάλυση των Roberts, Walton και Viechtbauer (2006), η οποία συνδύασε δεδομένα από 92 διαχρονικά δείγματα, εξέτασε τις μεταβολές των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας σε διαφορετικές ηλικιακές περιόδους. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ορισμένα χαρακτηριστικά μεταβάλλονται συστηματικά κατά τη διάρκεια της ζωής, ενώ η μεταβολή δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην παιδική ή εφηβική ηλικία. Οι ερευνητές κατέγραψαν, μεταξύ άλλων, μεταβολές σε διαστάσεις όπως η ευσυνειδησία, η συναισθηματική σταθερότητα και η κοινωνική κυριαρχία, με διαφοροποιήσεις ανάλογα με το χαρακτηριστικό και την ηλικιακή περίοδο.
Μεταγενέστερη μετα-ανάλυση των Bleidorn και συνεργατών (2022) εξέτασε τη σταθερότητα και τη μεταβολή των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας μέσα από διαχρονικές μελέτες. Η συνολική εικόνα υποστηρίζει ότι τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας εμφανίζουν τόσο σχετική σταθερότητα όσο και δυνατότητα μεταβολής. Τα δύο φαινόμενα δεν είναι αμοιβαία αποκλειόμενα.
Η σταθερότητα αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στη διατήρηση των σχετικών διαφορών μεταξύ των ανθρώπων, ενώ η μεταβολή αφορά τις αλλαγές που μπορούν να παρατηρηθούν στα επίπεδα συγκεκριμένων χαρακτηριστικών με την πάροδο του χρόνου. Ένα άτομο μπορεί να διατηρεί ορισμένες σταθερές τάσεις και συγχρόνως να μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί σε συγκεκριμένες καταστάσεις.
Η νεότερη ανασκόπηση της Bleidorn (2024) υπογραμμίζει ότι η έρευνα για την ανάπτυξη της προσωπικότητας έχει προχωρήσει σημαντικά ως προς την τεκμηρίωση τόσο της σταθερότητας όσο και της μεταβολής, καθώς και ως προς την αναγνώριση γενετικών και περιβαλλοντικών συνεισφορών. Παραμένουν, ωστόσο, ανοιχτά ερωτήματα σχετικά με τους ακριβείς μηχανισμούς που παράγουν αυτές τις μεταβολές.
Τα ευρήματα αυτά είναι συμβατά με τη γενικότερη προβληματική του Wheelis, στον βαθμό που υποστηρίζουν ότι η προσωπικότητα δεν είναι ούτε απολύτως αμετάβλητη ούτε απεριόριστα εύπλαστη. Δεν αποτελούν, όμως, άμεση επιβεβαίωση των ειδικότερων ψυχαναλυτικών ερμηνειών του συγγραφέα ούτε αποδεικνύουν ότι η αυτογνωσία αρκεί για να επιφέρει αλλαγή.
Η εμπειρική έρευνα επιβάλλει μια πιο προσεκτική διατύπωση: η αλλαγή της προσωπικότητας είναι δυνατή και παρατηρείται σε πληθυσμιακό επίπεδο, αλλά η έκταση, η κατεύθυνση και η ταχύτητά της διαφοροποιούνται μεταξύ ατόμων και χαρακτηριστικών.
Παράδειγμα εφαρμογής
Ένα άτομο που χαρακτηρίζεται από έντονη συστολή μπορεί να διατηρεί αυτή την τάση σε αρκετές κοινωνικές περιστάσεις, ενώ παράλληλα να αναπτύσσει μεγαλύτερη άνεση σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα. Η μεταβολή αυτή δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι έχει αλλάξει συνολικά η προσωπικότητά του. Δείχνει ότι η σταθερότητα ενός χαρακτηριστικού μπορεί να συνυπάρχει με αλλαγές στη λειτουργία και στη συμπεριφορά.
Αυτή η διάκριση είναι σημαντική για την αποφυγή δύο υπερβολών: της πεποίθησης ότι οι άνθρωποι δεν αλλάζουν ποτέ και της αντίθετης πεποίθησης ότι μπορούν να μεταμορφώσουν οποιοδήποτε χαρακτηριστικό τους απλώς επειδή το επιθυμούν.
14.4. Η κατανόηση των αιτίων δεν αρκεί πάντοτε: η επιστημονική μελέτη των μηχανισμών αλλαγής
Η θέση ότι η κατανόηση της προσωπικής ιστορίας μπορεί να διευκολύνει την αλλαγή είναι σημαντική, αλλά χρειάζεται να διακρίνεται από τον ισχυρισμό ότι η κατανόηση αποτελεί από μόνη της επαρκή μηχανισμό αλλαγής.
Ο Alan E. Kazdin (2007, 2009) εξέτασε το ζήτημα των μηχανισμών αλλαγής στην ψυχοθεραπευτική έρευνα. Ένα βασικό συμπέρασμα της σχετικής βιβλιογραφίας είναι ότι η διαπίστωση πως μια παρέμβαση συνδέεται με βελτίωση δεν αρκεί για να αποδειχθεί ποια ακριβώς διαδικασία προκάλεσε τη βελτίωση. Χρειάζεται να διακρίνονται η συσχέτιση, η χρονική ακολουθία και η αιτιώδης επίδραση.
Για παράδειγμα, εάν ένας άνθρωπος κατανοήσει καλύτερα γιατί αποφεύγει τις κοινωνικές συναναστροφές και στη συνέχεια αρχίσει να συμμετέχει περισσότερο σε αυτές, δεν είναι δυνατόν να συμπεράνουμε αυτομάτως ότι η κατανόηση ήταν η μοναδική αιτία της αλλαγής. Μπορεί να συνέβαλαν και άλλοι παράγοντες, όπως η εξάσκηση, η υποστήριξη από άλλους ανθρώπους, η αλλαγή των συνθηκών ή η σταδιακή εξοικείωση με τις καταστάσεις που προηγουμένως προκαλούσαν φόβο.
Η συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση των Sønderland και συνεργατών (2024), η οποία περιέλαβε 121 μελέτες σχετικές με τις συναισθηματικές διεργασίες στην ψυχοθεραπεία, εντόπισε συσχετίσεις ανάμεσα σε ορισμένες διεργασίες και στα θεραπευτικά αποτελέσματα. Οι συγγραφείς, ωστόσο, επισήμαναν μεθοδολογικές δυσκολίες στην έρευνα των μηχανισμών αλλαγής, όπως την ανάγκη να διαπιστώνεται αν μια μεταβολή προηγείται χρονικά του αποτελέσματος και αν η σχέση είναι πράγματι αιτιώδης.
Αυτό το εύρημα έχει ιδιαίτερη σημασία για μια επιστημονική παρουσίαση της σκέψης του Wheelis. Η κατανόηση της προσωπικής ιστορίας μπορεί να αποτελεί σημαντικό μέρος της διαδικασίας αλλαγής, αλλά η αποτελεσματικότητά της δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη ή ομοιόμορφη σε όλους τους ανθρώπους.
Η αλλαγή μπορεί να απαιτεί συνδυασμό επίγνωσης, πρακτικής εξάσκησης, διαφορετικών αποφάσεων, υποστήριξης και τροποποίησης των περιβαλλοντικών συνθηκών. Το ποιοι παράγοντες είναι καθοριστικοί εξαρτάται από τη φύση της δυσκολίας και από τα χαρακτηριστικά του κάθε ατόμου.
Παράδειγμα εφαρμογής
Ένας άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει ότι η αποφυγή της κριτικής συνδέεται με προηγούμενες εμπειρίες απόρριψης. Η αναγνώριση αυτή ενδέχεται να μειώσει τη σύγχυση που αισθάνεται, αλλά μπορεί να εξακολουθεί να δυσκολεύεται όταν δέχεται κριτική στην καθημερινότητά του.
Για να μεταβληθεί η συμπεριφορά του, ενδέχεται να χρειάζεται να μάθει να διαχειρίζεται τη συναισθηματική ένταση, να εξασκηθεί στην έκφραση διαφωνίας και να αποκτήσει νέες εμπειρίες στις οποίες η κριτική δεν οδηγεί αναγκαστικά σε απόρριψη.
Η κατανόηση λειτουργεί εδώ ως πιθανή αφετηρία, ενώ η σταδιακή εφαρμογή διαφορετικών συμπεριφορών αποτελεί μέρος της περαιτέρω διαδικασίας.
14.5. Σύνθεση: τι τεκμηριώνεται και τι παραμένει ερμηνευτικό
Η συνδυαστική ανάγνωση του Wheelis και της ανεξάρτητης βιβλιογραφίας επιτρέπει να διακριθούν τρία επίπεδα επιχειρημάτων.
Πρώτον, το φιλοσοφικό επίπεδο. Η σχέση ανάμεσα στην αιτιότητα, στην ελευθερία και στην ευθύνη παραμένει αντικείμενο φιλοσοφικής διαφωνίας. Δεν υπάρχει καθολικά αποδεκτή λύση στο ερώτημα αν και με ποια έννοια η ανθρώπινη ελευθερία είναι συμβατή με τον αιτιώδη καθορισμό.
Δεύτερον, το εμπειρικό επίπεδο. Οι διαχρονικές μελέτες υποστηρίζουν ότι τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας παρουσιάζουν τόσο σταθερότητα όσο και μεταβολή. Η ανθρώπινη συμπεριφορά επηρεάζεται από αλληλεπιδρώντες ατομικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες, ενώ οι μηχανισμοί αλλαγής δεν είναι πάντοτε εύκολο να προσδιοριστούν με βεβαιότητα.
Τρίτον, το ερμηνευτικό επίπεδο. Η ιδέα του Wheelis ότι η κατανόηση των αιτιών μπορεί να διευρύνει τη δυνατότητα αλλαγής αποτελεί μια σημαντική ψυχολογική θέση. Δεν πρέπει, ωστόσο, να παρουσιάζεται ως εμπειρικά αποδεδειγμένος καθολικός νόμος. Η ισχύς της βρίσκεται στην υπόθεση ότι η επίγνωση μπορεί να συμβάλει στη μεταβολή της σχέσης του ατόμου με τις επαναλαμβανόμενες αντιδράσεις του, όταν συνδυάζεται με τις κατάλληλες συνθήκες και πράξεις.
Η διάκριση αυτή δεν μειώνει τη σημασία του Wheelis. Αντίθετα, τοποθετεί τη σκέψη του σε ένα ευρύτερο επιστημονικό πλαίσιο και επιτρέπει να διατηρηθεί η φιλοσοφική της αξία χωρίς να αποδίδονται στις θέσεις του ισχυρότερες εμπειρικές εγγυήσεις από όσες διαθέτουν.
Συνολικά, η ανεξάρτητη βιβλιογραφία υποστηρίζει μια προσεκτική διατύπωση του κεντρικού επιχειρήματος: οι άνθρωποι διαμορφώνονται από προηγούμενες εμπειρίες και συνθήκες, αλλά δεν είναι επιστημονικά ορθό να θεωρούμε ότι κάθε στοιχείο της προσωπικότητας είναι απολύτως αμετάβλητο. Η δυνατότητα αλλαγής είναι πραγματική, αλλά περιορίζεται από συγκεκριμένους παράγοντες και δεν εξασφαλίζεται μόνο από την επιθυμία ή την αυτογνωσία.
15. Συμπεράσματα
Η σχέση ανάμεσα στην ελευθερία και στην αναγκαιότητα δεν μπορεί να αποδοθεί επαρκώς ως μια απλή αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο αμοιβαία αποκλειόμενες καταστάσεις. Ο άνθρωπος διαμορφώνεται από αιτίες που δεν επέλεξε, αλλά η αναγνώριση αυτών των αιτίων μπορεί να επηρεάσει τη σχέση του με το παρόν και τις μελλοντικές του επιλογές.
Η ελευθερία δεν σημαίνει απουσία κάθε περιορισμού. Συνδέεται με την επίγνωση των εναλλακτικών δυνατοτήτων και με την ικανότητα δράσης μέσα στα πραγματικά περιθώρια που διαθέτει το άτομο. Η αναγκαιότητα, από την άλλη πλευρά, μπορεί να αφορά αντικειμενικά όρια, αλλά μπορεί επίσης να περιλαμβάνει εσωτερικευμένες απαγορεύσεις, φόβους και συνήθειες που βιώνονται ως αμετάβλητες.
Η προσωπική ιστορία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος σκέφτεται, αισθάνεται και ενεργεί. Δεν αποτελεί, ωστόσο, κατ’ ανάγκην αμετάβλητη πρόβλεψη για το μέλλον. Η κατανόηση των αιτιών που διαμόρφωσαν μια συμπεριφορά μπορεί να συμβάλει στην αναγνώριση των παραγόντων που τη συντηρούν και να δημιουργήσει δυνατότητες παρέμβασης.
Η αλλαγή προϋποθέτει περισσότερα από την επιθυμία ή τη γνώση. Χρειάζεται, ανάλογα με την περίπτωση, απόφαση, πράξη, επιμονή, προσαρμογή των συνθηκών και ανοχή στην αβεβαιότητα. Άλλοτε απαιτείται μεγαλύτερη προσπάθεια και άλλοτε διαφορετικός τρόπος δράσης. Η διάκριση ανάμεσα στις δύο κατευθύνσεις αποτελεί ουσιαστικό μέρος της διερεύνησης κάθε δυσκολίας.
Το βαθύτερο συμπέρασμα της προσέγγισης του Wheelis είναι ότι η αναγνώριση του παρελθόντος δεν χρειάζεται να οδηγεί στην παραίτηση. Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο διαμορφώθηκε ο εαυτός μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για την αναθεώρηση των επιλογών και την ανάπτυξη νέων δυνατοτήτων.
Ο άνθρωπος δεν επιλέγει όλες τις συνθήκες της ύπαρξής του ούτε ελέγχει πλήρως την πορεία της ζωής του. Μπορεί, ωστόσο, να διερευνήσει ποια στοιχεία παραμένουν αμετάβλητα, ποια μπορούν να μεταβληθούν και πώς οι σημερινές πράξεις του επηρεάζουν τις μελλοντικές του δυνατότητες.
Η ελευθερία, υπό αυτή την έννοια, δεν είναι μια κατάσταση που κατακτάται οριστικά. Είναι μια δυνατότητα που χρειάζεται να αναγνωρίζεται, να ασκείται και να επανεξετάζεται. Η αναγκαιότητα και η ελευθερία μπορούν να συνυπάρχουν: η πρώτη εξηγεί σημαντικές πλευρές του τρόπου με τον οποίο διαμορφωθήκαμε, ενώ η δεύτερη αφορά τα περιθώρια μέσα στα οποία μπορούμε να επηρεάσουμε την περαιτέρω πορεία μας.
Βιβλιογραφία
Πρωτογενής πηγή
Wheelis, A. (1973). How People Change. New York: Harper & Row.
Η πρώτη έκδοση του έργου δημοσιεύθηκε το 1973. Το κεφάλαιο «Freedom and Necessity» περιλαμβάνεται στο βιβλίο και αρχίζει στη σελίδα 21 σύμφωνα με τα διαθέσιμα βιβλιογραφικά στοιχεία.
Δευτερογενείς πηγές και βιβλιογραφικά εργαλεία
Kirkus Reviews. (1973, August 8). How People Change, by Allen Wheelis. Βιβλιοκριτική της έκδοσης του Harper & Row. Διαθέσιμο στο: https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/allen-wheelis-3/how-people-change/
Popova, M. (2023, July 4). How People Change: Psychoanalyst Allen Wheelis on the Essence of Freedom and the Two Elements of Self-Transcendence. The Marginalian. Διαθέσιμο στο: https://www.themarginalian.org/2023/07/04/allen-wheelis-how-people-change/
Google Books. How People Change — Allen Wheelis. Βιβλιογραφικά στοιχεία, περιεχόμενα και διαθέσιμη προεπισκόπηση. Διαθέσιμο στο: https://books.google.com/books/about/How_People_Change.html?hl=en&id=nPq-hyY7eTkC
Open Library. How People Change — Allen Wheelis. Καταλογογραφικά στοιχεία των εκδόσεων του 1973 και του 1975. Διαθέσιμο στο: https://openlibrary.org/works/OL15587W/How_people_change
WorldCat. How People Change. Καταλογογραφική εγγραφή της πρώτης έκδοσης, Harper & Row, 1973. Διαθέσιμο στο: https://search.worldcat.org/title/How-people-change/oclc/623279
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου