Η Αιγηίδα: Η ενιαία γη του Αιγαίου και της Ηπειρωτικής Ελλάδας

του γιώργου ξηρού

Η Αιγηίδα ήταν μια εκτεταμένη χερσαία ενότητα που κάλυπτε μεγάλο μέρος του σημερινού Αιγαίου Πελάγους, τα νησιά του, καθώς και την ηπειρωτική Ελλάδα. Σήμερα, τα νερά του Αιγαίου και η πολυνησιακή μορφολογία κρύβουν την αλήθεια: κάποτε η περιοχή ήταν σχεδόν ενιαία, με λίμνες, ποτάμια, κοιλάδες και οροσειρές να σχηματίζουν ένα ζωντανό γεωλογικό τοπίο.

Η Γεωλογική Ύπαρξη της Αιγηίδας

Η Αιγηίδα διαμορφώθηκε κυρίως κατά το Ανώτερο Μειόκαινο και Πλειόκαινο (περίπου 10–3 εκατομμύρια χρόνια πριν) και παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό εκτεθειμένη και κατά τις παγετώδεις περιόδους του Πλειστοκαίνου (έως πριν από 12.000 χρόνια).

Η ύπαρξή της οφείλεται σε συνδυασμό τεκτονικών διεργασιών και κλιματικών μεταβολών. Η σύγκρουση της αφρικανικής με την ευρασιατική πλάκα προκάλεσε ανυψώσεις και καταβυθίσεις, ενώ οι παγετώδεις περίοδοι μείωσαν τη στάθμη της θάλασσας έως και 120 μέτρα, αποκαλύπτοντας εκτεταμένες χερσαίες εκτάσεις που σήμερα βρίσκονται κάτω από το νερό.

Η σταδιακή τεκτονική καταβύθιση του Αιγαιακού χώρου, σε συνδυασμό με την άνοδο της στάθμης της θάλασσας μετά το τέλος της τελευταίας παγετώδους περιόδου, οδήγησε στη διάσπαση της Αιγηίδας και στη δημιουργία του σημερινού πολυνησιακού Αιγαίου.

Η Ηπειρωτική Ελλάδα και οι Λεκάνες

Η Αιγηίδα δεν περιοριζόταν μόνο στο Αιγαίο. Η ενότητα περιλάμβανε την ηπειρωτική Ελλάδα και συγκεκριμένα:

• Θεσσαλία: Στο Μειόκαινο και Πλειόκαινο, η Θεσσαλία ήταν μια τεράστια κλειστή λιμναία λεκάνη. Οι λίμνες και οι ποτάμιες εκτάσεις της συνέδεαν τις ορεινές περιοχές με τον Αλιάκμονα και τα παράλια. Η αποστράγγιση προς το Αιγαίο δημιουργήθηκε σταδιακά μέσω της κοιλάδας των Τεμπών.

• Δυτική Μακεδονία: Περιοχές όπως τα Γρεβενά, η Καστοριά και η Καλαμπάκα περιλάμβαναν μεγάλες λίμνες και υδρολογικές λεκάνες. Η σημερινή Λίμνη Ορεστιάδα και οι ιζηματογενείς σχηματισμοί των Μετεώρων είναι υπολείμματα αυτών των αρχαίων λιμνών.

• Εύβοια: Σε περιόδους χαμηλής στάθμης της θάλασσας, η Εύβοια δεν ήταν νησί αλλά στενό τμήμα της Στερεάς Ελλάδας, με τον Ευβοϊκό Κόλπο να αποτελεί ποτάμια κοιλάδα.

• Πανευρύτερη περιοχή: Τα ποτάμια όπως ο Αλιάκμονας, ο Αξιός και ο Στρυμόνας είχαν διαφορετικές εκβολές ανάλογα με τη στάθμη της θάλασσας, ενώ πολλές λίμνες στον ελλαδικό χώρο εξαφανίστηκαν με την πάροδο του χρόνου λόγω τεκτονικής δραστηριότητας και διάβρωσης.

• Εύξεινος Πόντος: Αν και γεωγραφικά απομακρυσμένος, κατά το Πλειστόκαινο ο Εύξεινος Πόντος αποτελούσε μια εσωτερική γλυκιά λίμνη χωρίς σταθερή σύνδεση με τη Μεσόγειο, η οποία επανήλθε περίπου πριν 7.500–9.000 χρόνια.

Το Τοπίο και η Μορφολογία

Η Αιγηίδα δεν ήταν επίπεδη πεδιάδα. Περιλάμβανε:

• Οροσειρές και κοιλάδες

• Μεγάλες λίμνες και ποτάμια

• Ηφαιστειακές περιοχές, όπως η Σαντορίνη

• Πεδινές εκτάσεις που σήμερα έχουν κατακλυστεί από θάλασσα

Η γεωγραφική συνέχεια μεταξύ ηπειρωτικής Ελλάδας και Αιγαίου επέτρεπε την ελεύθερη διασπορά χλωρίδας και πανίδας.

Ο Fernand Braudel θεωρούσε ως καθοριστικής σημασίας 

τον ρόλο του περίγυρου στην διαμόρφωση μιας περιοχής ,

 του πολιτισμού και της ιστορίας. 

Χλωρίδα και Πανίδα

Η χλωρίδα ήταν πλούσια και μεσογειακή, με:

• Δάση βελανιδιάς

• Πεύκα και κυπαρίσσια

• Θαμνώδη μακία

• Ποώδη φυτά σε πεδινές περιοχές

Η πανίδα ήταν εξίσου εντυπωσιακή:

• Θηλαστικά: Νάνοι ελέφαντες στα νησιά, ιπποπόταμοι στην Κρήτη, ελάφια, άγριοι αίγαγροι, μεγάλα αιλουροειδή και ύαινες.

• Πτηνά και ερπετά: Η περιοχή λειτούργησε ως μεταναστευτικός διάδρομος και δημιούργησε ενδημικά είδη λόγω γεωγραφικής απομόνωσης.

• Τα φαινόμενα νησιωτικού νανισμού (island dwarfism) ήταν κοινά, με μεγάλα θηλαστικά να εξελίσσονται σε μικρότερα λόγω περιορισμένων πόρων.

Η συνεχής χερσαία ενότητα επέτρεψε τη μετακίνηση ειδών μεταξύ Ευρώπης, Ασίας και Μικράς Ασίας, ενώ η απομόνωση που δημιουργήθηκε αργότερα οδήγησε στην εξέλιξη νέων ενδημικών μορφών.

Η Μεταμόρφωση σε Σημερινό Τοπίο

Μετά το τέλος της τελευταίας παγετώδους περιόδου (περίπου 11.700 χρόνια πριν):

1. Οι πάγοι έλιωσαν και η στάθμη της θάλασσας ανέβηκε δραματικά.

2. Τα χαμηλά τμήματα βυθίστηκαν, σχηματίζοντας το σημερινό πολυνησιακό Αιγαίο.

3. Οι εσωτερικές λίμνες αποξηράνθηκαν ή μετατράπηκαν σε μικρότερες λίμνες και ποτάμια.

4. Τα νησιά απομονώθηκαν από την ηπειρωτική Ελλάδα, δημιουργώντας τη σημερινή μορφολογία.

Έτσι, οι Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα, η Εύβοια και η Κρήτη έγιναν νησιά, ενώ η Θεσσαλία και η Μακεδονία παρέμειναν ηπειρωτικές λεκάνες με λιγότερο υδρολογικό πλούτο.

Ας φανταστούμε την έκλπληξη , το φόβο, την ανασφάλεια που 

αισθάνθηκαν οι τότε Homo που ζούσαν σε μία περιοχή και

 αποκόπτονταν από την απέναντι  στεριά και γύρω υπήρχε μόνο θάλασσα.

Σκεφτείται ότι μετά από αυτές τις αλλαγές οι άναγκες επικοινωνίας 

και μετακίνησης τους έκαναν καλούς ναυτικούς.  

Συμπέρασμα

Η Αιγηίδα και η ηπειρωτική Ελλάδα αποτελούν ένα ενιαίο γεωλογικό παζλ, αποτέλεσμα εκατομμυρίων ετών:

• Τεκτονικής δραστηριότητας

• Κλιματικών μεταβολών

• Αλλαγών στάθμης της θάλασσας

Η μελέτη της Αιγηίδας δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά μας διδάσκει για τις μεταβολές των υδρολογικών και βιολογικών συστημάτων, καθώς και για την εξέλιξη της χλωρίδας και πανίδας. Το σημερινό πολυνησιακό Αιγαίο και οι ελληνικές λίμνες είναι μόνο τα υπολείμματα μιας χερσαίας ενότητας που κάποτε συνέδεε το Αιγαίο με τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία, την Εύβοια και πέραν αυτού, ακόμη και με τον Εύξεινο Πόντο