Καποδίστριας και Κοραής: Διαφωτισμός ή Ρεαλισμός;

 Η σύγκρουση δύο οραμάτων στη γέννηση του ελληνικού κράτους

Του γιώργου ξηρού

Η ίδρυση του νεοελληνικού κράτους δεν υπήρξε απλώς αποτέλεσμα μιας επιτυχημένης επανάστασης. Υπήρξε, κυρίως, πεδίο σύγκρουσης ιδεών. Στον πυρήνα αυτής της σύγκρουσης δεσπόζουν δύο εμβληματικές μορφές: ο Ιωάννης Καποδίστριας και ο Αδαμάντιος Κοραής. Δύο άνθρωποι που δεν βρέθηκαν ποτέ πραγματικά απέναντι στο ίδιο τραπέζι της εξουσίας, αλλά συγκρούστηκαν βαθιά στο επίπεδο της σκέψης. Ο πρώτος εξέφραζε τον πολιτικό ρεαλισμό· ο δεύτερος τον διαφωτιστικό ιδεαλισμό.

Ο Κοραής, πνευματικό τέκνο του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, πίστευε ότι η ελευθερία δεν μπορεί να επιβληθεί από τα πάνω. Για εκείνον, προϋπόθεση της πολιτικής ανεξαρτησίας ήταν η παιδεία, η καλλιέργεια του ορθού λόγου και η ηθική αναμόρφωση των Ελλήνων. Ένα έθνος αγράμματο και εγκλωβισμένο σε προνεωτερικές νοοτροπίες, θεωρούσε, κινδύνευε να αντικαταστήσει τον οθωμανικό δεσποτισμό με έναν εγχώριο αυταρχισμό. Η ελευθερία, για τον Κοραή, ήταν πρωτίστως πνευματική κατάσταση.

Απέναντι σε αυτή την προσέγγιση, ο Καποδίστριας αντιπροσώπευε τον ρεαλισμό της εξουσίας. Έχοντας μακρά εμπειρία στη διεθνή διπλωματία και γνωρίζοντας από κοντά τις ισορροπίες των μεγάλων δυνάμεων, αντιμετώπισε την Ελλάδα όχι ως ιδέα, αλλά ως πρόβλημα προς άμεση επίλυση. Ένα κατεστραμμένο έδαφος, διαιρεμένο από εμφύλιες συγκρούσεις, χωρίς θεσμούς, οικονομία και διοίκηση. Σε αυτό το πλαίσιο, η προτεραιότητά του ήταν σαφής: πρώτα κράτος, μετά πολιτικές ελευθερίες.

Η σύγκρουση Διαφωτισμού και Ρεαλισμού δεν ήταν θεωρητική. Είχε απτές συνέπειες. Ο Καποδίστριας περιόρισε τις τοπικές εξουσίες, ανέστειλε συνταγματικές διαδικασίες και κυβέρνησε συγκεντρωτικά, πιστεύοντας ότι η δημοκρατία χωρίς θεσμικό υπόβαθρο οδηγεί στο χάος. Ο Κοραής, από την άλλη, έβλεπε σε αυτές τις πρακτικές τον κίνδυνο μιας νέας τυραννίας, αυτή τη φορά με ελληνικό πρόσωπο.

Ιστορικά, κανένας από τους δύο δεν δικαιώθηκε πλήρως. Η δολοφονία του Καποδίστρια άφησε πίσω της ένα πολιτικό κενό που καλύφθηκε από την επιβολή ξένης μοναρχίας. Το όραμα του Κοραή για μια κοινωνία ώριμων πολιτών δεν πρόλαβε ποτέ να εφαρμοστεί σε βάθος. Το ελληνικό κράτος γεννήθηκε κάπου ανάμεσα: με αδύναμους θεσμούς και ελλιπή παιδεία.

Δύο αιώνες μετά, το δίλημμα παραμένει επίκαιρο. Χρειάζεται πρώτα ισχυρό κράτος ή πρώτα ενεργοί και μορφωμένοι πολίτες; Η ιστορία του Καποδίστρια και του Κοραή δείχνει ότι η απάντηση ίσως δεν βρίσκεται στη νίκη του ενός επί του άλλου, αλλά στην ισορροπία που δεν επιτεύχθηκε ποτέ. Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο τραύμα της νεοελληνικής πολιτικής ιστορίας.