Υπάρχει σήμερα ανάγκη Μεσσία στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης;

Σε εποχές βαθιάς αβεβαιότητας, οι κοινωνίες αναζητούν νόημα πέρα από το παρόν. Από τους Μεσσίες της αρχαιότητας έως τους αλγορίθμους της Τεχνητής Νοημοσύνης, η ανάγκη για σωτηρία αλλάζει μορφή αλλά όχι ουσία. Μήπως σήμερα, αντί για πρόσωπα, αναζητούμε λύτρωση σε συστήματα που υπόσχονται έλεγχο χωρίς ηθική;

Από την σύνταξη.

 Κάθε εποχή βαθιάς αβεβαιότητας γεννά τα δικά της ερωτήματα για το νόημα της ύπαρξης. Όταν οι κοινωνίες αισθάνονται ότι χάνουν τον έλεγχο του παρόντος και αδυνατούν να προβλέψουν το μέλλον, αναζητούν αφηγήματα που υπερβαίνουν την καθημερινότητα και προσφέρουν ελπίδα, συνοχή και προσανατολισμό. Στον αρχαίο κόσμο, αυτές οι ανάγκες πήραν τη μορφή Μεσσιών, προφητών και σωτηριολογικών θρησκειών. Σήμερα, σε έναν κόσμο τεχνολογικά πανίσχυρο αλλά υπαρξιακά εύθραυστο, το ίδιο ερώτημα επιστρέφει με διαφορετικούς όρους: υπάρχει ανάγκη για έναν νέο Μεσσία στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης;

Για να κατανοήσουμε το παρόν, αξίζει να επιστρέψουμε σε μια άλλη εποχή βαθιάς μετάβασης. Τον 1ο αιώνα π.Χ. και μ.Χ. ο μεσογειακός κόσμος βρίσκεται σχεδόν ολοκληρωτικά υπό τη ρωμαϊκή κυριαρχία. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία εξασφαλίζει σχετική πολιτική σταθερότητα και ανεπτυγμένα δίκτυα επικοινωνίας, αλλά το τίμημα είναι βαρύ: έντονες κοινωνικές ανισότητες, υψηλή φορολογία και απώλεια πολιτικής αυτονομίας για τους λαούς των επαρχιών. Ο απλός άνθρωπος βιώνει την ιστορία ως κάτι ξένο και ανεξέλεγκτο.

Στην Ιουδαία, η κατάσταση είναι ακόμη πιο οξυμένη. Η ρωμαϊκή κατοχή, η συνεργασία μέρους της τοπικής ελίτ με την αυτοκρατορική εξουσία και οι έντονες εσωτερικές θρησκευτικές αντιπαραθέσεις δημιουργούν ένα κλίμα διαρκούς έντασης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η προσδοκία ενός Μεσσία —ενός προσώπου που θα αποκαθιστούσε τη δικαιοσύνη και την ιστορική αξιοπρέπεια— δεν αποτελεί απλώς θεολογική ιδέα, αλλά υπαρξιακή ανάγκη. Δεν είναι τυχαίο ότι την ίδια περίοδο εμφανίζονται πολλοί μεσσιανικοί ηγέτες και προφήτες, συχνά με πολιτικό ή στρατιωτικό χαρακτήρα, οι οποίοι υπόσχονται απελευθέρωση και ανατροπή της υπάρχουσας τάξης.

Η εμφάνιση Μεσσιών (Θευδάς, Ιούδας ο Γαλιλαίος κ.ά.), ωστόσο, δεν είναι ιστορική εξαίρεση. Είναι κοινωνικό σύμπτωμα. Όταν οι άνθρωποι βιώνουν πολιτική αδυναμία, κοινωνική αδικία και απώλεια νοήματος, η ελπίδα μετατοπίζεται από το παρόν σε μια μελλοντική ή υπερβατική λύτρωση. Οι περισσότεροι Μεσσίες της εποχής του Χριστού υπόσχονται σωτηρία μέσω σύγκρουσης και βίας και καταστέλλονται γρήγορα από τη ρωμαϊκή εξουσία. Παρ’ όλα αυτά, η ανάγκη που τους γέννησε παραμένει.

Την ίδια περίοδο, παρατηρείται και μια βαθύτερη αλλαγή στο θρησκευτικό τοπίο. Ο πολυθεϊσμός της αρχαιότητας, με θεούς τοπικούς, συχνά αυθαίρετους και αδιάφορους για την ανθρώπινη μοίρα, δυσκολεύεται να προσφέρει ηθική συνοχή και προσωπική ελπίδα. Αντίθετα, ο μονοθεϊσμός εισάγει την ιδέα ενός παγκόσμιου, ηθικού Θεού, απέναντι στον οποίο όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι. Σε έναν κόσμο αυτοκρατοριών - η πολη  κρατος δεν υπαρχει - και έντονων ανισοτήτων, αυτή η ιδέα λειτουργεί ενοποιητικά και απαντά σε μια βαθιά υπαρξιακή ανάγκη για δικαιοσύνη και νόημα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζονται διαφορετικές απαντήσεις στο ίδιο βασικό ερώτημα: πώς ζει κανείς σε έναν κόσμο αβεβαιότητας και πόνου; Ο Βούδας, αιώνες νωρίτερα στην Ινδία, προτείνει την αποδέσμευση από την επιθυμία. Ο πόνος δεν εξαφανίζεται, αλλά παύει να κυριαρχεί μέσω της επίγνωσης και της εσωτερικής πειθαρχίας.«Ο κόσμος δεν θα αλλάξει. Άλλαξε εσύ τον τρόπο που τον βιώνεις.» Οι Στωικοί φιλόσοφοι, στον ελληνιστικό και ρωμαϊκό κόσμο, διδάσκουν την αποδοχή της μοίρας και την εσωτερική αυτάρκεια: δεν ελέγχουμε τα γεγονότα, αλλά μπορούμε να ελέγξουμε τη στάση μας απέναντί τους.«Μη ζητάς να αλλάξει ο κόσμος· άλλαξε τη στάση σου απέναντί του.»

Ο Χριστός, ωστόσο, προτείνει μια διαφορετική τομή. Δεν καλεί σε απόσυρση από τον κόσμο ούτε σε ψυχρή αποδοχή της πραγματικότητας. Το μήνυμά του εστιάζει στη μεταμόρφωση των ανθρώπινων σχέσεων. Αγάπη, συγχώρεση, ταπείνωση και έμφαση στον αδύναμο και τον περιθωριοποιημένο γίνονται κεντρικές αξίες. Ο πόνος δεν αναιρείται, αλλά νοηματοδοτείται. Η σωτηρία δεν είναι ατομικό κατόρθωμα, αλλά σχέση και κοινότητα. Αυτή ακριβώς η κοινωνική και υπαρξιακή διάσταση εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί ο Χριστιανισμός, ανάμεσα σε πολλές σωτηριολογικές προτάσεις, κατόρθωσε να εξαπλωθεί.«Ο κόσμος είναι άδικος – αλλά εσύ μπορείς να τον αλλαξεις με αγάπη.»

Ο Χριστιανισμός επικράτησε όχι επειδή ήταν ο μόνος δρόμος, αλλά επειδή ήταν ο πιο συμβατός με τις ανάγκες ενός άνισου και ασταθούς κόσμου. Το μήνυμά του ήταν απλό, καθολικό και προσβάσιμο. Δημιούργησε κοινότητες αλληλεγγύης, έδωσε αξία στον «μικρό άνθρωπο» και προσέφερε υπαρξιακό νόημα εκεί όπου η πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα απέτυχε. Η μεταγενέστερη υιοθέτησή του από τη ρωμαϊκή εξουσία επιτάχυνε τη διάδοσή του, αλλά η δυναμική του είχε ήδη εδραιωθεί.

Σήμερα, η ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά σε μια διαφορετική αλλά εξίσου κρίσιμη μετάβαση. Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η τεχνολογική πρόοδος υπόσχονται έλεγχο, πρόβλεψη και βελτιστοποίηση σχεδόν κάθε πτυχής της ζωής. Παράλληλα, όμως, εντείνεται η αίσθηση απώλειας νοήματος, ταυτότητας και ελέγχου. Η γνώση αυξάνεται, αλλά η σοφία δεν ακολουθεί πάντα με τον ίδιο ρυθμό.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Τεχνητή Νοημοσύνη αρχίζει να λειτουργεί για πολλούς ως ένα νέο σωτηριολογικό αφήγημα. Ένα σύστημα που «ξέρει καλύτερα», που προβλέπει, που αποφασίζει, που υπόσχεται λύσεις χωρίς να θέτει το ερώτημα του σκοπού. Ο κίνδυνος δεν βρίσκεται στην ίδια την τεχνολογία, αλλά στην ανάθεση της ανθρώπινης κρίσης σε συστήματα χωρίς ηθικό και αξιακό πυρήνα.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν χρειαζόμαστε έναν νέο Μεσσία με τη θρησκευτική έννοια. Αυτό που φαίνεται να λείπει είναι ένα κοινό ηθικό πλαίσιο, ικανό να θέσει όρια στην ισχύ και να επαναφέρει τον άνθρωπο στο κέντρο. Αν οι κοινωνίες του παρελθόντος αναζητούσαν Μεσσία για να σωθούν από τον πόνο και την αδικία, οι σύγχρονες κοινωνίες κινδυνεύουν να αναθέσουν το νόημα και τις αποφάσεις τους σε αλγορίθμους.

Η ιστορία των Μεσσιών δεν είναι ιστορία θαυμάτων, αλλά ιστορία ανθρώπινων αναγκών. Κάθε εποχή χάους γεννά νέες αφηγήσεις σωτηρίας. Η πρόκληση του 21ου αιώνα δεν είναι να σωθούμε από κάτι εξωτερικό, αλλά να διασώσουμε τον άνθρωπο μέσα σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο τέλειος τεχνικά, αλλά όλο και πιο εύθραυστος υπαρξιακά.