«Θουκυδίδης και Διεθνής Πολιτική: Γιατί η Ισχύς Υπερισχύει του Δικαίου στον Σύγχρονο Κόσμο»

 

Ο Θουκυδίδης δεν έγραψε απλώς την ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Έγραψε ένα έργο που λειτουργεί ως εγχειρίδιο κατανόησης της πολιτικής ισχύος. Στον πυρήνα του έργου του βρίσκεται μια αμείλικτη διαπίστωση:

όταν συγκρούονται η ισχύς, η αναγκαιότητα και η ηθική, οι δύο πρώτες σχεδόν πάντα υπερισχύουν.

Αυτό δεν το διατυπώνει ως αξιακή κρίση, αλλά ως παρατήρηση της ανθρώπινης και πολιτικής φύσης. Και γι’ αυτό το έργο του παραμένει σήμερα, περισσότερο από ποτέ, επίκαιρο.

1. Θουκυδίδης: όταν η ισχύς ακυρώνει το δίκαιο

Το πιο χαρακτηριστικό σημείο στο έργο του είναι ο Διάλογος των Μηλίων. Εκεί, οι Αθηναίοι εγκαταλείπουν κάθε ηθικό ή νομικό επιχείρημα και δηλώνουν απερίφραστα:

«Το δίκαιο ισχύει μόνο μεταξύ ίσων· οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υπομένουν ό,τι τους επιβάλλεται».

Εδώ συμπυκνώνεται ο πυρήνας της θουκυδίδειας σκέψης:

Το δίκαιο δεν είναι υπεριστορική αρχή.

Ενεργοποιείται μόνο όταν συμπίπτει με την ισορροπία ισχύος.

Όταν αυτή διαρρηγνύεται, η ισχύς μετατρέπεται σε μοναδικό κριτήριο πράξης.

Η καταστροφή της Μήλου δεν ήταν αποτέλεσμα θυμού ή εκδίκησης· ήταν στρατηγική πράξη παραδειγματισμού, ώστε να μη φανεί ότι η αθηναϊκή ηγεμονία μπορεί να αμφισβητηθεί. Η ηθική υποχώρησε μπροστά στην αναγκαιότητα διατήρησης της ισχύος.

2. Υπερεπέκταση και αναγκαιότητα: όταν η ισχύς αυτοϋπονομεύεται

Ο Θουκυδίδης δεν εξιδανικεύει την ισχύ. Αντίθετα, δείχνει πώς η υπερεπέκταση οδηγεί αναπόφευκτα σε παρακμή.

Η Σικελική Εκστρατεία αποτελεί το πιο καθαρό παράδειγμα:

Μια δύναμη που είχε ήδη υπερεκταθεί

επιχείρησε να επιβάλει την ισχύ της πέρα από τα όρια στρατηγικής λογικής

και κατέρρευσε από το ίδιο της το βάρος.

Η αναγκαιότητα, όταν δεν συνοδεύεται από αυτοσυγκράτηση, γίνεται τυφλή ύβρις.

Η Αθήνα δεν ηττήθηκε επειδή ήταν «ανήθικη», αλλά επειδή έπαψε να είναι ρεαλιστική.

3. Το διεθνές δίκαιο: καθολική αρχή ή εργαλείο ισχύος;

Στη σύγχρονη εποχή, το διεθνές δίκαιο παρουσιάζεται ως θεσμική ασπίδα κατά της αυθαιρεσίας. Όμως η πραγματικότητα μοιάζει να επιβεβαιώνει τον Θουκυδίδη περισσότερο παρά τον ιδεαλισμό της μεταπολεμικής τάξης.

Το διεθνές δίκαιο:

εφαρμόζεται επιλεκτικά,

ερμηνεύεται ανάλογα με τα συμφέροντα,

ενεργοποιείται ή αδρανοποιείται ανάλογα με τη δυναμική του ισχυρού.

Δεν καταργείται τυπικά· αδρανοποιείται πρακτικά.

Ακριβώς όπως στον θουκυδίδειο κόσμο, το δίκαιο λειτουργεί:

όταν δεν απειλεί την ισχύ

ή όταν τη νομιμοποιεί εκ των υστέρων.

4. Ο σημερινός πολυπολικός κόσμος: επιστροφή στη θουκυδίδεια κανονικότητα

Ο κόσμος εισέρχεται σε μια φάση:

πολυπολικότητας,

αναδιάταξης σφαιρών επιρροής,

αλλαγής συνόρων και καθεστώτων,

ανοιχτής ή έμμεσης ανάμειξης σε εσωτερικές υποθέσεις κρατών.

Η παγκοσμιοποίηση υποχωρεί.

Η οικονομία εργαλειοποιείται.

Η ασφάλεια επανέρχεται ως πρωταρχική αξία.

Οι μεγάλες δυνάμεις δεν επιδιώκουν πια παγκόσμια συναίνεση, αλλά στρατηγική επιβολή. Και κάθε επέμβαση παρουσιάζεται ως:

«αναγκαία»,

«αμυντική»,

«σταθεροποιητική».

Ακριβώς όπως στον Θουκυδίδη.

5. Χάος ή νέα τάξη;

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτή η συμπεριφορά:

οδηγεί σε διαρκές χάος και αβεβαιότητα,

ή αν αποτελεί το μεταβατικό στάδιο προς μια νέα, πιο σταθερή αλλά σκληρή τάξη.

Η θουκυδίδεια εμπειρία δείχνει ότι:

οι περίοδοι μετάβασης είναι χαοτικές,

αλλά κάποια στιγμή διαμορφώνεται μια νέα ισορροπία ισχύος.

Ωστόσο, αυτή η ισορροπία:

δεν είναι απαραίτητα δίκαιη,

δεν είναι ηθική,

είναι απλώς λειτουργική.

Η σταθερότητα δεν προκύπτει από κανόνες, αλλά από φόβο και αποτροπή.

6. Το διαχρονικό δίδαγμα

Ο Θουκυδίδης δεν προσφέρει λύσεις. Προσφέρει κατανόηση.

Μας δείχνει ότι:

η ανθρώπινη φύση δεν άλλαξε,

η ισχύς παραμένει ο τελικός κριτής,

και η ηθική επιβιώνει μόνο όταν συμβαδίζει με τη δύναμη.

Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει ένας ηγεμόνας.

Το ερώτημα είναι πόσο ασταθής θα είναι ο δρόμος μέχρι να υπάρξει — και ποιο θα είναι το κόστος για κοινωνίες, θεσμούς και ανθρώπους.

Ίσως, τελικά, ο Θουκυδίδης να μας προειδοποιεί όχι για το πώς να αποφύγουμε αυτή την πραγματικότητα, αλλά για το να μην αυταπατώμαστε μέσα σε αυτήν.