Η αλλοτρίωση του ευρωπαϊκού αγροτικού κόσμου: Πώς πολιτικές επιλογές αποδομούν έναν ιστορικό πυλώνα της Ευρώπης

 

Από την σύνταξη 

Ο αγροτικός κόσμος υπήρξε για αιώνες ένας από τους βασικούς πυλώνες της ευρωπαϊκής κοινωνίας. Όχι μόνο ως παραγωγός τροφής, αλλά ως φορέας πολιτισμού, συλλογικής μνήμης, κοινωνικής συνοχής και ισορροπίας ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Σήμερα, όμως, ο ευρωπαϊκός αγροτικός κόσμος βρίσκεται αντιμέτωπος με μια βαθιά κρίση που δεν μπορεί να εξηγηθεί απλώς ως αποτέλεσμα «αναπόφευκτων αλλαγών» ή τεχνολογικής προόδου. Πρόκειται για μια συστηματική διαδικασία αλλοτρίωσης και αποδόμησης, η οποία συντελείται μέσω συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών.

Από τον αγρότη στον διαχειριστή επιδοτήσεων

Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία διαδραματίζει η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ). Αν και σχεδιάστηκε μεταπολεμικά για να διασφαλίσει επισιτιστική επάρκεια και αξιοπρεπές εισόδημα για τους αγρότες, στις σύγχρονες εκδοχές της έχει μετατραπεί σε έναν περίπλοκο μηχανισμό γραφειοκρατίας και εξάρτησης.

Ο σημερινός αγρότης καλείται να λειτουργεί περισσότερο ως λογιστής, διαχειριστής κανονισμών και αιτήσεων, παρά ως παραγωγός. Η γνώση της γης, των καλλιεργειών και των εποχικών κύκλων αντικαθίσταται από τη γνώση των επιδοτήσεων, των περιορισμών και των «πράσινων» προϋποθέσεων. Έτσι, η αγροτική εργασία απογυμνώνεται από το ουσιαστικό της περιεχόμενο και μετατρέπεται σε διοικητική υποχρέωση.

Οικονομική ασφυξία και συγκέντρωση της παραγωγής

Παράλληλα, οι πολιτικές της ελεύθερης αγοράς και του παγκοσμιοποιημένου ανταγωνισμού ασκούν ασφυκτική πίεση στους μικρούς και μεσαίους παραγωγούς. Οι τιμές παραγωγού συμπιέζονται, ενώ το κόστος καλλιέργειας – ενέργεια, λιπάσματα, σπόροι, μηχανήματα – αυξάνεται διαρκώς. Το αποτέλεσμα είναι ένα οικονομικό περιβάλλον στο οποίο η μικρή αγροτική εκμετάλλευση καθίσταται μη βιώσιμη.

Η γη και η παραγωγή συγκεντρώνονται σταδιακά σε λίγα χέρια: μεγάλες αγροτοβιομηχανίες, επενδυτικά σχήματα και πολυεθνικές. Ο αγρότης μετατρέπεται σε υπεργολάβο, σε εξαρτημένο κρίκο μιας αλυσίδας που δεν ελέγχει. Η παραδοσιακή αγροτική αυτονομία εξαφανίζεται.

Η συμφωνία ΕΕ–Mercosur και ο θεσμοποιημένος αθέμιτος ανταγωνισμός

Σε αυτό το ήδη δυσμενές περιβάλλον, η εμπορική συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Mercosur (Βραζιλία, Αργεντινή, Ουρουγουάη, Παραγουάη) έρχεται να λειτουργήσει ως επιταχυντής της αγροτικής αποδόμησης. Παρουσιαζόμενη ως στρατηγική εμπορική και γεωπολιτική επιλογή, η συμφωνία αποκαλύπτει στην πράξη μια βαθιά αντίφαση στον πυρήνα της ευρωπαϊκής πολιτικής.

Η εισαγωγή μεγάλων ποσοτήτων αγροτικών προϊόντων – κυρίως κρέατος, σόγιας, ζάχαρης και δημητριακών – από χώρες με χαμηλότερα περιβαλλοντικά, εργασιακά και υγειονομικά πρότυπα δημιουργεί συνθήκες θεσμοποιημένου αθέμιτου ανταγωνισμού. Ο Ευρωπαίος αγρότης καλείται να λειτουργεί υπό αυστηρό πλαίσιο κανονισμών, περιορισμών και κόστους, ενώ ταυτόχρονα ανταγωνίζεται προϊόντα που παράγονται σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες.

Η αντίφαση γίνεται ακόμη πιο έντονη αν συνυπολογιστεί ο περιβαλλοντικός λόγος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από τη μία πλευρά, επιβάλλονται στους Ευρωπαίους αγρότες πολιτικές «πράσινης μετάβασης» που αυξάνουν το κόστος και μειώνουν την παραγωγική ευελιξία. Από την άλλη, ανοίγει η αγορά σε προϊόντα που συνδέονται άμεσα με αποψίλωση δασών, εντατική εκμετάλλευση γης και υψηλό περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Έτσι, η οικολογική πολιτική αποδυναμώνεται και μετατρέπεται σε εσωτερική πειθαρχία χωρίς παγκόσμια συνοχή.

Για τον αγροτικό κόσμο, η συμφωνία Mercosur δεν εκλαμβάνεται ως ευκαιρία, αλλά ως ακόμη ένα μήνυμα ότι η πρωτογενής παραγωγή δεν θεωρείται στρατηγικός πυλώνας, αλλά απλώς παράγοντας κόστους σε ένα παγκόσμιο εμπορικό παιχνίδι.

Η πολιτισμική υποβάθμιση της υπαίθρου

Η αποδόμηση, όμως, δεν είναι μόνο οικονομική ή θεσμική. Είναι βαθιά πολιτισμική. Ο αγροτικός κόσμος παρουσιάζεται συχνά ως «καθυστερημένος», «αναχρονιστικός» ή ως εμπόδιο στην ανάπτυξη και στην πράσινη μετάβαση. Η ύπαιθρος χάνει το κύρος της και μετατρέπεται είτε σε τουριστικό σκηνικό είτε σε χώρο εκμετάλλευσης.

Οι νέες γενιές απομακρύνονται από τη γη, όχι μόνο λόγω χαμηλών εισοδημάτων, αλλά επειδή ο αγροτικός τρόπος ζωής έχει απογυμνωθεί από νόημα και προοπτική. Η γνώση που μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά διακόπτεται, και μαζί της χάνεται ένα τεράστιο πολιτισμικό κεφάλαιο.

Περιβαλλοντική πολιτική χωρίς κοινωνικό έρεισμα

Η οικολογική κρίση είναι πραγματική και η μετάβαση σε βιώσιμα μοντέλα παραγωγής αναγκαία. Ωστόσο, μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής εφαρμόζεται χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη. Οι αυστηροί κανονισμοί και οι στόχοι μείωσης εκπομπών μεταφέρουν δυσανάλογα το βάρος προσαρμογής στους μικρούς αγρότες, ενώ οι μεγάλες επιχειρήσεις διαθέτουν τα μέσα να προσαρμοστούν ή να παρακάμψουν τους περιορισμούς.

Έτσι, η «πράσινη μετάβαση» βιώνεται από πολλούς αγρότες όχι ως συλλογικό όραμα, αλλά ως ακόμη ένας μηχανισμός αποκλεισμού. Το περιβάλλον γίνεται εργαλείο πολιτικής πίεσης, όχι κοινό πεδίο ευθύνης.

Η μαρξική έννοια της αλλοτρίωσης στον σύγχρονο αγρότη

Η κατάσταση αυτή θυμίζει έντονα τη μαρξική έννοια της αλλοτρίωσης: ο άνθρωπος αποξενώνεται από το προϊόν της εργασίας του, από τη διαδικασία παραγωγής, από την κοινότητά του και τελικά από τον ίδιο του τον εαυτό. Ο σύγχρονος Ευρωπαίος αγρότης δεν αναγνωρίζει πλέον τον εαυτό του ούτε στο προϊόν που παράγει ούτε στον τρόπο ζωής που καλείται να ακολουθήσει.

Η γη παύει να είναι τόπος ζωής και μετατρέπεται σε αριθμό, σε επιλέξιμο στρέμμα, σε αντικείμενο επένδυσης.

Οι κοινωνικές και γεωπολιτικές συνέπειες

Η αποδόμηση του αγροτικού κόσμου δεν είναι ένα περιφερειακό ζήτημα. Έχει σοβαρές κοινωνικές και γεωπολιτικές συνέπειες. Η Ευρώπη χάνει σταδιακά την επισιτιστική της αυτονομία, εξαρτάται όλο και περισσότερο από εισαγωγές και γίνεται ευάλωτη σε διεθνείς κρίσεις.

Ταυτόχρονα, η κοινωνική ανισορροπία εντείνεται. Οι αγροτικές περιοχές ερημώνουν, οι πόλεις υπερφορτώνονται και η κοινωνική συνοχή διαρρηγνύεται. Ο αγροτικός κόσμος, από σταθεροποιητικός παράγοντας, μετατρέπεται σε εστία κοινωνικής έντασης.

Ένα χαμένο αλλά αναγκαίο μέλλον

Η αλλοτρίωση του ευρωπαϊκού αγροτικού κόσμου δεν είναι αναπόφευκτη. Είναι αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών. Και ως τέτοια, μπορεί να ανατραπεί μόνο με νέο πολιτικό όραμα: πολιτικές που θα επαναφέρουν τον αγρότη ως κοινωνικό υποκείμενο, θα στηρίξουν τη μικρή και μεσαία παραγωγή, θα συνδέσουν την οικολογία με την κοινωνική δικαιοσύνη και θα αποκαταστήσουν τη σχέση ανθρώπου–γης.

Διαφορετικά, η Ευρώπη δεν θα χάσει μόνο τους αγρότες της. Θα χάσει ένα κομμάτι της ίδιας της ταυτότητάς της.